Eqerem bej Vlora: Historia shqiptare, çfarë mbahet e fshehur në arkivat e Stambollit

eqerem bej vloraLetërkëmbimi i Mustafa Krujës me Eqerem Bej Vlorën

Në serinë “Kuvend letrash me miqtë” në librin e tretë krijohet një mozaik problematikash, ide, dhe argumente që nipi i Mustafa Krujës, Eugjen Merlika e ka cilësuar si “saga shqiptare e mërgimit”. Përmes letërkëmbimit të Krujës me personazhe të njohur të politikës krijohet historia tjetër e panjohur e mërgatës shqiptare mbas luftës së dytë botërore, të cilët kundërshtuan në mënyra të ndryshme sistemin stalinist të instaluar në Shqipëri.

“Të mërguarit, që arritën të shpëtojnë nga kthetrat e diktaturës, u përballuan në kohët e para me një qëndrim mosbesues të fituesve të luftës, për pasojë me kushte të vështira jetese… para asaj klase politike, që kishte mundur të shpëtonte lëkurën e ishte shpërndarë në të katër anët e globit, në luftë për mbijetesën ekonomike, këndvështrimet e interpretimit të ngjarjeve dhe objektivat e synimet, në raport me kërkesat kombëtare, duhej të ndryshonin katërcipërisht. Goditja e marrë ishte marramendëse dhe detyra që vihej para saj ishte e një përmase aq të madhe sa që bëhej praktikisht e pamundur. Duhej riorganizuar mërgata, duke arkivuar të gjitha paragjykimet e parapëlqimet që kishin përcaktuar qëndrime që, nëse ishin të justifikuara deri diku në kuadrin e Shqipërisë së pushtuar në luftën e dytë botërore, tashmë ishin të pavend, madje të dëmshme në një botë të ndryshuar krejtësisht e për një gjëndje që detyronte objektiva të tjera”, shkruan Merlika në parathënien e këtij botimi, ku përfshihen letërkëmbimi të viteve ’48-’50 me familjen Mbretërore, Ekrem Bej Vlorës, Tahir Kolgjinit, Baba Rexhepit dhe Abaz Kupin.

Në këtë vëllim paraqiten edhe letrat që M. Kruja kishte marrë nga Teqeja Bektashiane e Detroitit, nga Baba Rexhepi. Figura e këtij mistiku të madh është një nga më të njohurat në historinë e klerit shqiptar, sidomos atij mysliman. Me Abaz Kupin nuk kemi në dorë një letërkëmbim të gjatë, shpjegon Merlika por në vëllim janë dy materiale: një letër e M. Krujës në të cilën, veç argumenteve të tjera, ai kërkon ndihmë për dokumente vetjake nëpërmjet Oborrit Mbretëror dhe në tjetrën janë “porositë” që ish-kryeministri, në saje të përvojës dhe disa viteve më shumë si moshë, i lejon vetes t’i përcjellë mikut në lidhje me veprimtarinë e tij në Lëvizjen e Legalitetit e në Komitetin “Shqipëria e lirë”. Një ndër letërkëmbimet më të gjata të vëllimit është ai me Tahir Kolgjinin, me të cilin e lidhte një bashkëpunim gjatë kohës së luftës. Katër letra të drejtuara M. Krujës nga Kolë Bibë Mirakaj.

 

***

Romë, 24 Qershor 1952

I ndershmi mik,

Fletorja “L’Albanie Libre” Ju falënderon me zemër për bashkëpunimin t’uaj të vlefshëm. Artikujt që Zotrija e Juaj i ka dërguar kësaj fletoreje kanë patur pëlqimin e gjithë lexonjësavet të saj, prandaj kjo ësht një arësye më tepër për të kërkuar edhe shkrime të tjera nga ana e Z. s’uaj. Do t’u ishim mirënjohtës, pra, sikur mos të na e kursenit bashkëpunimin t’Uaj të çmuar.

Jemi të sigurt se ndjeshmënis s’uaj s’do t’i shpëtojë gjendja e mjerë e Atdheut t’onë dhe rreziku i humbjes së asaj pasurije letrare, historike e shoqërore, që vetëm me shkrimtarë si Ju mund të shpëtohet. Duke Ju falënderuar qysh tash për ndihmën që shpresojmë se do na jepni duke na dërguar, sikurse edhe më parë, bashkëpunimin t’uaj të vlefshmë, Ju lutem të pranoni nderimet dhe përshëndetjet t’ona mê të çquara.

Për “L’ALBANIE LIBRE”

EKREM VLORA

Të ndershmit Zotni

Mustafà Kruja Merlika

Egjypt, Aleksandri

2, rue Eglise Grecque

Schutz, Ramlech

P.S. Ndigjuam që keni botuar me anë të radjos “Free Europe” një mesazh për popullin shqiptar. Nëse është e vërtet, kemi dëshirë të njohim tekstin dhe datën që ësht transmetuar. Me nderime vëllaznore

Përherë i juaj

Ekrem Vlora

Romë më 9 korrik 1953

Fort i dashuri mik

Përfitoj nga rasti, qe po këthehet në Misir miku i përbashkët Z. Ago Agaj, për me ju çue këtë letër. Shpresoj e uroj, që do ju gjej me shëndet të plot e me zëmbër të gëzuar. Kanë kaluar mjaft kohë qe nuk kemi patur ndonjë çkëmbim letrash. Me gjith këtë, besomni, nuk kalon ditë pa ju përmendur; jo vetëm për kujtimet e përbashkët që na lidhin, por edhe për çmimin e lart që u japim. Shpesh herë na keni nderuar me dërgimin e ndonjë artikullit për gazetën t’onë. Ky bashkpunim ka qënë për neve jo vetëm një mjetë çmallje, por edhe një përfitim i vlershëm. Nga këta artikujt kuptova që merreni me stydime historike. Edhe pikrisht ky fakti është, që më shtyti t’ju shkroj këtë letrën, me një përmbajtje – pak të çuditshme –.

Më falni pra, që po ju bezdis:

Ju e dini, ma mirë se unë, që populli shqiptar nuk ka ende nji historië të shkruar. Disâ të huaj, edhe fort pak shqiptar, janë mar me përshkrimin e ndonjë kohës ose ndonjë pamjes qe i përket historisë shqiptare. Këta tregimet shëmbëllejn disa shkëmbënjve që janë përhapur në detin e harrimit, në të cilin ësht fundosur historia e jonë. Mëndësia e shqiptarit, e themeluar krejt mbi fitimet e hëpêrhëshêm edhe lëndorë nuk ka lejuar veçanrisht të merret me çështje – të kota – të vdekura, që nuk paraqisnin as një interes për të. Urija edhe nakari e kanë ndaluar mbas asaj shqiptarin, të vërë në dukje ngjarje që mund të shkaktonin çquarjen e njerzvet që ishin ende të gjall në far e fisîn e vet ose në kujtimin e popullit. Më së fundi edhe injoranca ka kontribuar në mungesën e aktevet qe i përkasin historisë shqiptare: i kanë grisur, i kanë humbur, se pse nuk dinin fare ti këndonin.

Kështu; kurse ësht shkruar diç’ka mbi historinë shqiptare, kjo ka dalë në dritë shum shum vjet mbas ngjarjes, nga pend e ndonjë të huaji, që nuk mund të dinte as mëndësinë e popullit t’onë, as jetën e tij, as edhe rrethanat, lidhjet me të kaluarën, që i përkisnin njeriut ose njerzve që përmendeshin në këto ngjarjet.

Por të huajt, për sa i përket disa pjesave të historisë shqiptare që kanë trajtuar, kanë patur disa burime: akte, letra, shënime etj. etj. që patën shkruar disa të huaj të tjerë. Edhe ju, i dashuri mik, jeni tue stydjuar historinë shqiptare, mbi këto mbeturinat. (Acta-t e Thallocy-t, Jeriçekut etj.) janë një provë për shërbimin qe kanë bërë të huajt në këtë lamë. Ata na e mblodhën nji thesar, sado të mangët, e ua lanë si dhurat; por edhe si shëmbëll edhe si mbësim se si duhet të veprojm.

Ju e dini, që pjesa më e errët e më e panjohur prej shqiptarëvet në historinë e tyre i përket pikrisht kohës më të afërt = sundimit të perandorisë otomane. Mjerisht, kam ndigjuar nga shum = intelektual = shqiptar, që kjo koha në të cilën kanë vepruar = në dëm të popullit shqipo! = disa Pashallar tyrk, nuk intereson dòt = shqiptarët atdhedashës =

Më falni që përsërit të tilla = budallallëke. Por tregojn moskuptimin e esencës, e nevojës të historisë; kjo shkaktoj harrimin e saj tek neve, prandaj i përmënd.

Tash, ajo koha e turkut ka formuar – mirë a keq – at’Shqipon që krenohet sot, si populli më i çquar e më trim, e më i zoti i botës!! Neve kemi pra detyrë ta stydjojm e ta thellojm njohjen e njerzvet që kanë vepruar; jetën e popullit, rrethanat, zakonet, ngjarjet e asaj kohës. Në Shqipri’ë kemi fort pak lënd:

1) Kujtimet – gojëthanjet – këngat.

2) Gurët e varrevet.

3) Disa akte (në zyrat e Vakfit, në gykatoren e Sherisë etj.)

Por mbi Shqiprinë (e kohës otomane) kemi një burim të pambaruar – në Stamboll. –

1) Në Hazine-i Evrak të Babi Alis.

2) Në shkurtimet e Fermanevet (mexhuai – Feramin 49 vlli. – 1482 – 1917).

3) Në babi Meshikat – Hyqam defteri –

4) Në ministrinë e Vakfit (Evkaf Nezareti – Kujudat defteri)

5) Në Ministrinë e financavet (arshiv) – malije nezareti – Kujudat Shubesi – (Timar Zeamet evraki)

6) Ministria e luftës – Tarih Shubesi – jenixheri defterli –

Diçka mund të gjindet edhe në Edirne; diçka që i përket kohës të sulmimevet Tyrk mbi Shqiprinë.

Më së fundi edhe gurët e varrevet (në varrezat e Ysqydarit, Ejupit dhe Jedi Kapus) mund ti shërbejn historisë shqiptare.

Këta janë pak a shumë vëndet ku mund të mbledhim mjaft lënd që i përket historisë Shqiptare.

Në vijim të këtyre andrravet erdha në përfundim të përpiqem për të realizuar një endërr edhe më të thell. – Të gjej mjetet e nevojshme që mund ti lejojnë një grupit vogël njerzësh të shkoj në Stamboll për të mbledhur këtë lënd e për ta botuar më një libër (me fotografit e aktevet origjinale mundësisht), që ti përngjaj edhe të plotsoj aktat e Thallóczy-t etj për kohën e perandorisë otomane. Nuk ësht as një punë e leht, as edhe e lirë. Por dy tre njerz, me vullnet të mirë, me diç’ka një dijenië mbi shkrimet e ndryshëm të kohës perandorisë otomane, mund të bëjn një punë të dobijshme. Por do kohë: të paktën dy vjet. Duhet të keni parasysh që Hammeri mblodhi (edhe botoj) 5200 Fermane; ndër gjith këta – vetëm 2 – i përkasin Shqiprisë.

Çështja, për sa i përket shpenzimevet, koklavitet edhe më tepër. Për të bërë një punë të dobijshme duhen 2 veta, një segretar, një fotograf (gjithsej 4 veta). Po llogaritëm për ç’do njeriu një rrogë mujore mesatare prej 10 napolona ari bëjn 40/napol.ari në muaj. Për dy vjet bëjn lart nga 1000/napol.ari: një shpenzim pra mjaft i math që mund të shkaktoj edhe shpenzime të tjera të papritura. Por botimi i një librit që përmbledh pak a shumë gjith dokumentat që i përkasin Shqiprisë do qe një vepër themeltare për historinë t’onë. E di, nuk do bëhet dot! Me gjith këtë mbi insistimin e Agos po ja u paraqis mendimin t’im. Nëse e gjeni të pëlqyeshëm, nëse besoni që Mbreti mund – pjesrisht – të interesohet në këtë punë, (pjesën tjatër mund që na i jep – akademia del mediterraneo – ose – Istituto orientale ) paraqitjani çështjen. Tash, mjaft ju bezdisa, po i jap fund letrës t’ime tue ju lutur të pranoni çfaqjen e nderimevet më miqsore.

I juaji përherë

Ekrem Vlora

Shkruar Nga
More from revista mapo

Intervista e ministrit të PS: Meta, kandidat për President

Intervistë me ministrin e Jashtëm, Ditmir Bushati, dhënë për emisionin 'Debati' në...
Read More

34 Comments

  • I precisely desired to thank you very much once again. I’m not certain the things I would’ve gone through in the absence of the actual tactics shared by you relating to that area of interest. It has been the depressing problem in my opinion, nevertheless discovering the specialized strategy you dealt with the issue forced me to cry over delight. Extremely grateful for the work as well as expect you are aware of a great job you were undertaking teaching many people with the aid of your blog. I’m certain you have never got to know any of us.

  • I simply wished to thank you so much yet again. I do not know what I might have done without the entire thoughts revealed by you regarding my situation. Entirely was a real intimidating difficulty for me, nevertheless being able to view a new well-written way you processed the issue forced me to weep over contentment. Now i’m happy for this support and hope that you realize what a powerful job you are doing educating the rest thru your site. Probably you’ve never got to know any of us.

  • I must point out my affection for your kind-heartedness in support of people who require help with this one subject matter. Your special commitment to passing the solution across appears to be surprisingly important and has continuously made individuals much like me to arrive at their desired goals. Your own interesting report implies this much a person like me and much more to my colleagues. Best wishes; from each one of us.

  • I simply wished to thank you very much once again. I am not sure the things I could possibly have implemented in the absence of the entire creative ideas shared by you regarding that subject. It has been a real frightful condition in my position, however , viewing a expert form you processed it took me to leap with gladness. Now i’m grateful for this support and even hope that you are aware of a powerful job you are always getting into training some other people all through your web blog. Most probably you haven’t encountered all of us.

  • My wife and i felt quite contented when Raymond managed to conclude his investigation through the ideas he got from your very own web pages. It is now and again perplexing just to possibly be giving for free information that many a number of people could have been trying to sell. And we also already know we have the writer to give thanks to for that. The main illustrations you made, the easy site menu, the relationships your site assist to foster – it’s got everything extraordinary, and it is making our son in addition to the family recognize that that concept is awesome, and that is very essential. Thanks for everything!

  • I simply desired to say thanks yet again. I’m not certain the things that I would have sorted out without the concepts revealed by you about my subject matter. Completely was a alarming matter in my view, however , coming across the very skilled way you resolved that made me to leap with contentment. Now i am happier for your advice and even hope that you know what an amazing job you were doing educating others via your web blog. Probably you’ve never encountered any of us.

  • I together with my guys were reviewing the good information on your web blog and so instantly I had a horrible suspicion I never thanked the website owner for those secrets. These boys happened to be certainly very interested to read through them and have in effect in actuality been taking advantage of them. Appreciation for simply being very considerate and also for pick out these kinds of brilliant subjects most people are really eager to learn about. Our own honest apologies for not expressing appreciation to you earlier.

  • “F*ckin? amazing things here. I?m very satisfied to look your post. Thank you a lot and i am having a look ahead to touch you. Will you kindly drop me a mail?”

  • I am commenting to let you understand what a really good encounter my wife’s princess gained browsing yuor web blog. She mastered several things, which included what it’s like to possess a wonderful giving spirit to have men and women without difficulty know selected hard to do subject areas. You truly did more than our own desires. I appreciate you for distributing such productive, dependable, informative as well as unique tips about that topic to Jane.

  • I wish to show my appreciation to you just for bailing me out of this type of situation. Because of researching through the internet and getting concepts that were not powerful, I figured my entire life was well over. Being alive without the solutions to the issues you have sorted out as a result of your entire website is a serious case, as well as the ones which may have in a wrong way damaged my entire career if I had not come across the website. The expertise and kindness in touching every item was tremendous. I’m not sure what I would have done if I hadn’t come upon such a stuff like this. I can at this point relish my future. Thanks for your time very much for the high quality and result oriented help. I won’t hesitate to propose your web sites to anyone who should have guidance on this situation.

  • I must express my respect for your kindness for persons that really want help on that issue. Your special dedication to passing the solution all-around ended up being particularly effective and has consistently helped professionals like me to realize their aims. The warm and helpful advice signifies this much to me and much more to my office colleagues. Thanks a ton; from everyone of us.

  • I happen to be writing to let you be aware of what a wonderful experience my child developed reading through your web page. She mastered a good number of details, including how it is like to possess a great coaching spirit to get other people quite simply grasp several hard to do subject areas. You truly exceeded our desires. Many thanks for presenting such essential, safe, edifying and easy tips on that topic to Tanya.

  • Thank you a lot for giving everyone a very pleasant opportunity to read from here. It is usually so lovely plus jam-packed with amusement for me personally and my office friends to search your website at a minimum 3 times in a week to study the latest issues you will have. And lastly, I’m also always contented with the good pointers you serve. Selected 3 tips in this article are really the simplest we have all ever had.

  • I precisely needed to thank you so much once again. I’m not certain the things that I could possibly have taken care of without the type of ways discussed by you directly on my theme. Entirely was the intimidating scenario in my view, nevertheless being able to view your well-written strategy you dealt with that took me to cry for delight. I will be thankful for your work and then trust you find out what a powerful job your are providing instructing people through the use of a web site. I’m certain you have never got to know any of us.

  • I have to express thanks to you for bailing me out of this difficulty. Just after searching throughout the the net and meeting strategies which are not beneficial, I thought my entire life was well over. Living without the answers to the issues you’ve solved through the guideline is a critical case, and ones that would have adversely affected my entire career if I had not encountered your web site. Your main know-how and kindness in maneuvering every part was invaluable. I am not sure what I would’ve done if I had not come upon such a point like this. I can at this moment relish my future. Thanks a lot so much for the professional and effective help. I won’t be reluctant to recommend your web page to any individual who should get assistance about this subject matter.

  • I in addition to my buddies happened to be looking through the good solutions located on the website while before long I had a terrible feeling I never expressed respect to the web site owner for those techniques. These women happened to be as a result warmed to learn them and now have quite simply been having fun with these things. Appreciate your simply being quite thoughtful and also for pick out varieties of exceptional subject areas millions of individuals are really desirous to be informed on. Our honest regret for not expressing appreciation to sooner.

  • I happen to be writing to make you understand of the incredible encounter my cousin’s daughter undergone studying your site. She even learned a wide variety of details, not to mention what it is like to possess an excellent giving character to get most people effortlessly learn about some hard to do matters. You actually did more than our expectations. I appreciate you for delivering the warm and helpful, trustworthy, revealing as well as unique tips about that topic to Emily.

  • Thanks so much for giving everyone remarkably brilliant opportunity to check tips from this site. It really is very enjoyable plus stuffed with amusement for me and my office fellow workers to search your web site at least 3 times in one week to read the fresh things you have got. And definitely, we’re usually satisfied considering the beautiful methods you give. Some 3 tips in this posting are definitely the most effective we have ever had.

  • I just wanted to make a small remark in order to express gratitude to you for all the amazing guides you are posting at this site. My time intensive internet lookup has finally been honored with good tips to exchange with my pals. I would assume that many of us readers actually are undeniably endowed to dwell in a useful place with many marvellous people with great plans. I feel truly happy to have encountered your webpages and look forward to so many more brilliant minutes reading here. Thanks a lot again for all the details.

  • I intended to draft you this little bit of note to give thanks the moment again for those pretty solutions you have discussed here. This is simply wonderfully generous with people like you to allow freely precisely what a few individuals could have advertised for an ebook to earn some money for their own end, especially now that you might well have tried it if you considered necessary. These tricks as well worked to be a easy way to know that other individuals have similar eagerness similar to my personal own to realize significantly more in terms of this condition. I’m certain there are a lot more pleasant moments ahead for people who check out your site.

  • I simply wished to thank you very much once more. I am not sure the things that I might have taken care of in the absence of these suggestions shown by you directly on such a subject. It previously was the troublesome difficulty in my circumstances, however , taking a look at the very expert technique you processed it made me to leap for contentment. Now i’m grateful for the guidance and sincerely hope you find out what a powerful job your are doing teaching many others via your site. I am certain you have never met any of us.

  • Thanks so much for giving everyone remarkably nice chance to check tips from this site. It is usually so fantastic plus stuffed with amusement for me personally and my office acquaintances to visit your site particularly three times every week to read the newest stuff you will have. Of course, I am actually fascinated considering the stunning tactics served by you. Selected 1 points in this posting are unquestionably the most impressive we’ve ever had.

  • I would like to voice my passion for your kindness for women who must have guidance on this particular content. Your personal commitment to passing the solution along appears to be incredibly insightful and have in every case made people like me to reach their pursuits. Your new helpful recommendations signifies so much to me and additionally to my office colleagues. Thanks a lot; from everyone of us.

  • I am only commenting to let you know of the great experience my friend’s child obtained studying your web page. She discovered a wide variety of pieces, most notably what it’s like to have a very effective helping character to have many others clearly gain knowledge of several grueling subject matter. You truly surpassed our desires. I appreciate you for delivering the great, safe, edifying and as well as fun tips on your topic to Emily.

  • I together with my pals happened to be reviewing the good tips and hints on your web page and so at once I had a horrible feeling I had not expressed respect to you for those secrets. The boys are already as a consequence thrilled to learn them and have in effect in actuality been taking pleasure in them. Appreciate your truly being very helpful and also for getting such incredibly good guides most people are really eager to understand about. Our own sincere regret for not expressing gratitude to sooner.

  • I wish to point out my passion for your generosity giving support to those individuals that actually need help on this one area. Your real commitment to passing the solution around has been quite advantageous and have in every case permitted guys and women much like me to reach their ambitions. The valuable publication signifies a lot to me and even further to my colleagues. Regards; from all of us.

  • I would like to show my appreciation to the writer for rescuing me from this type of difficulty. As a result of surfing through the the net and finding ways which were not productive, I believed my entire life was over. Being alive without the presence of solutions to the problems you’ve fixed through your good guide is a critical case, and ones which may have in a wrong way damaged my entire career if I hadn’t noticed your web page. Your main know-how and kindness in maneuvering the whole thing was precious. I don’t know what I would’ve done if I hadn’t come across such a solution like this. I can also now look forward to my future. Thanks for your time so much for your high quality and results-oriented help. I won’t think twice to suggest your site to anybody who requires guidelines on this subject.

  • I enjoy you because of all of the work on this web page. Kim really likes participating in investigations and it’s easy to understand why. We notice all relating to the compelling form you give both useful and interesting tips and tricks via the web blog and as well boost participation from the others about this area and our simple princess is undoubtedly being taught a lot of things. Have fun with the remaining portion of the new year. You are performing a good job.

Leave a Reply

Your email address will not be published.