Finalistët e çmimit Kadare 2018, dorëshkrimet reflektojnë: Njeriun e kohës dhe shkrimtarët e pafuqishëm

Të dielën në mbylljen e Ditëve Letrare të Razmës, do të shpallet çmimi letrar Kadare 2018, i cili hyn në edicionin e katërt, e iniciuar nga Instituti Evropian Gramoz Pashko; Juria me kryetar shkrimtarin Kim Mehmeti, pas disa fazave selektuese, do shqyrtojë për çmimin e madh prej 10 mijë euro, pesë autorë finalistët e këtij edicioni me veprat e tyre në dorëshkrim

Dorëshkrimet në prozë, roman dhe tregime, nga prurjet e këtij viti për garën e çmimit letrar “Kadare” reflektojnë Njeriun e kohës në të cilën jetojmë, me shqetësimet e trancizionit shqiptar dhe modelimin e tij në një realitet të pabarabartë ku shkrimtari ndjehet i pafuqishëm.

Është kjo nyja pothuaj konkludive që nxjerr juria për letërsinë me të cilën është përballur gjatë procesit selektiv për të mbërritur në fazën finale, në përzgjedhjen e pesë autorëve finalistë me veprat e tyre në garën për çmimin Kadare 2018.

Me një traditë katërvjeçare, në historinë e letrave ky çmim është i vetmi që jepet në nderim të shkrimtarit Ismail Kadare, në të gjallë të tij, që funksionon në një treg kaotik të vlerësimit me një mecenat, dhe nga shpërblimet financiare për shkrimtarin më e larta në rajon, ndoshta dhe më gjerë. Duke përfshirë autorë shqiptarë që jetojnë në të gjitha trevat shqipfolëse, por edhe diasporën sipas nismëtarëve ky çmim mëton të ndërtojë një sistem vlerësimi për letërsinë shqipe, shoqëruar me rrjetin e kritikës letrare. Për ta konsoliduar këtë traditë, diversiteti i jurisë për çmimin Kadare ka bërë që debatet të jenë nga më të rrallat sa i takon vlerësimit më të lartë, dhe të padyshimtë për vlerat letrare dhe cilësinë artistike që mban fituesi, po ashtu edhe në raport me çfarë ai përfaqëson në botën shqiptare, intelektualizmin, mendimin dhe angazhimin qytetar.

 

Gazmend Krasniqi -Trilogjia e Shkodrës

“Trilogjia e Shkodrës”, siç e tregon edhe vetë titulli, përbëhet nga tri pjesë, të cilat i bashkon, së pari, Shkodra dhe, së dyti, koncepti, konkretisht stili, me të cilin mishërohet ana artistike e veprës. Pjesë e një narrative, të tria historitë procedojnë si ekskursione në kërkim të disa vlerave themelore të botës njerëzore: Artit, Dashurisë dhe Lumturisë. Njeriu i margjinalizuar, që i kërkon apo që përballet me to, është sa shqiptar, aq edhe universal, çka ka aktivizuar në vazhdimësi prirjet postmoderniste romaneske. Duke ndjekur botën e personazheve, aq sa edhe duke u marrë me verifikimin e kufijve mes historisë në vetvete dhe zhanrit letrar, “Trilogjia e Shkodrës”, synon ta tërheqë lexuesin sa më thellë në ujërat e një letërsie bashkëkohore, ku nuk i bëjnë më punë disa kanone demode me të cilat rëndom vazhdohet të lexohet edhe sot.

Fragment:”… Pashë edhe një herë ku mund të kem gabuar, që ti nuk po jep shenja nëse po e hap postën elektronike, pra që nuk të nxora nga strofulli i vetizolimit të gjatë, por nuk e ndjeva nevojën për të ndryshuar gjë dhe gjithçka mbeti si herën e parë. Që do të thotë –

Mik i dashur, nëse e mbaj mend mirë, ti the: Disave u pat interesuar Frederik Rreshpja!… E kam njohur… Isha i sigurt: Marini dhe Frederiku e donin dhe e urrenin njëri-tjetrin në të njëjtën masë… Nga kjo pikëpamje dukej sikur qenë i njëjti njeri… Nganjëherë, më dukej se vërtet ishin… Shpesh, i ngatërronin gjërat e tyre… Deri edhe vargjet… Nuk e di me qëllim apo  pa qëllim… Pas atij udhëtimi, kjo s’kishte pse të vazhdonte më: do ta nxirrja Marinin nga dualiteti me Frederik Rreshpjen. Do ta bëja që njerëzit t’i thoshin Marin Barini, dhe pikë. Poeti Marin Barini, dhe pikë… Do të… Do të… Kur e mendoj mirë, shoh se nuk kam ndonjë histori për të treguar… Vjena është aq e bukur, sa njerëzit shkojnë atje edhe thjesht për ta vizituar… E bukur ishte… Sidoqoftë, besoj se mund të shihemi prapë… Meqë ju pëlqyeka letërsia, mund të gjejmë tema për të biseduar… E vlerësoj vëmendjen tuaj… Ta dini – mes nesh kjo – shkrimtarët vdesin për pak vëmendje… Por nuk u pëlqen shumë të flasin për punën e tyre… Sidomos kur ajo ngec…

Domethënë, edhe ju e paskëshit ditur arsyen pse shkova në Vjenë!… Pyetja juaj më ngacmoi: ndoshta kam ndonjë gjë për të treguar, po si t’ia bësh kur nuk të vijnë fjalët!… Shikoni, ai ujë që rrjedh poshtë këmbëve tona quhet lumi i Vermoshit… I vetmi lumë shqiptar që takon Danubin… Ju duket ikje nga tema?… Në fakt, unë po përpiqesha të hyja sa më shumë në temë, por më duhet ta pranoj: këtu është vendi që e prisja më pak atë pyetje… Qysh se kam zbritur nga avioni, jam munduar vetëm ta shmang atë histori… Erdha këtu në Alpe që ta fshij nga truri… Pak më parë po mendoja se, nëse do ta tregoj për ju, më duket se më duhet të hipja edhe një herë në avion, për një vajtje-ardhje tjetër, që të përmbledh përsëri përjetimet dhe ndjesitë… Duket se janë aq shumë, sa nuk mund të vë rregull mbi to, por vetëm t’i përshkruaja ashtu siç vinin, apo, të paktën, të thosha herë pas here se shkonim drejt Vjenës apo drejt Tiranës… Nganjëherë, më duket se këtë mund ta bëj… Sapo të mërziteni, ma thoni…”

 

Virgjil Muçi – Piramida e shpirtrave

Romani “Piramida e shpirtrave” është një satirë e asaj që në mënyrë eufemistike si nga politika vendase ashtu edhe të huajt (këtu nuk mbeten pas as mediat) quhet periudhë tranzicioni në Shqipëri. Një parabolë e kohës në të cilën jetojmë e vendit ku jetojmë dhe, veçmasi, e shoqërisë pjesë e së cilës jemi. Kësodore autori është përpjekur për të dhënë një tablo realiste të së përditshmes shqiptare, edhe pse është i vetëdijshëm se në këtë garë të pabarabartë shpesh realiteti ia kalon fantazisë më pjellore, duke e bërë shkrimtarin të ndjehet i pafuqishëm.

““Piramida…” është një roman pa heronj, ose më saktë është një roman i antiheroit, çka mishërohet jo vetëm e thjesht në figurën e personazhit kryesore Mark Mara, por edhe te të gjithë figurat e tjera që sillen rreth e qark  tij. Për këtë arsye, por edhe për një truk tjetër që lexuesi mund ta zbulojë mbasi ta ketë lexuar librin, autori e quan romanin e vet antipoemë, duke thyer skemën e klasifikimit tradicional të një vepre letrare sipas zhanrit dhe e nxjerr atë nga shablonet që i imponohen ndonjëherë nga kritika.”, shkruan autori. Romani zë fill me mbërritjen e Mark Marës në aeroportin e Rinasit, një shqiptaro-amerikan, i cili nuk e ka vizituar as edhe një herë vendlindjen e të parëve dhe, paradoksalisht, mbyllet me largimin e tij, disi të mistershëm (nuk kuptohet mirë nëse e kanë rrëmbyer apo është evakuar si shtetas amerikan), për shkak  të trazirave që shpërthejnë në vend me shembjen e piramidave financiare. Ç’është e vërteta udhëtimi i Mark Marës drejt Shqipërisë, një ish-financier i suksesshëm në vendin e tij, por që më pas përfundon në burg për shkak të disa operacioneve financiare jo fort të pastra, është sa fizik aq edhe shpirtëror. Fizikisht ai dëshiron të prekë vendin ku kanë lindur prindërit para se të merrnin rrugën e emigrimit dhe që, afërmendsh, ka dëgjuar shumë prej tyre, si dhe shpirtëror, duke qenë se, pas daljes nga burgu, Mark Mara është në kërkim të një farë katarsisi, një rrugëtimi nga Ferri drejt Purgatorit me shpresën që në çastin e mbramë t’i hapen dyert e Parajsës. Ndaj të gjithë këtë proces purifikimi ai mendon ta kryejë në këtë vend të vogël e të largët, të cilin e idealizon dhe që, sipas tij, nuk ka të ngjarë të jetë ende  prekur prej veseve dhe  defekteve të shoqërisë kapitaliste. Kontakti me dheun e të parëve dhe kontrasti tejet i fortë që krijohet nga realiteti ia thyen këtë iluzion dhe bën që tek ai të ringjallet me të njëjtin pasion gjakimi i një peshkaqeni të financave. I frymëzuar prej piramidave financiare që gëlojnë në vend atij i lind ideja – nga leximi krejt rastësisht i romanit të një shkrimtari rus, Gogolit, “Shpirtra të vdekur” – të krijojë një piramidë të vetën, një piramidë shpirtrash, e cila, tekefundit, rezulton të jetë një skemë mjaft e leverdisshme edhe nga ana financiare. Por gjithçka i shkërmoqet ndër duar e merr fund në çastin kur piramidat financiare shqiptare falimentojnë dhe vakuumi i krijuar prej tyre i lë vendin kaosit e katrahurës. A është ky fundi i Mark Marës dhe i ëndrrës së tij apo fillimi i diçkaje të paparashikuar?

Fragment: “…Edhe pse kur e kishte parë në Google Earth i pati ngjarë me një grimcë të papërfillshme, aeroporti i Tiranës iu duk më i madh nga ç’e kish përfytyruar. Duke u nisur nga një logjikë e shëndoshë dhe arsyetim racional, çka për rastin në fjalë i kishte munguar, duhet të qe krejt e kundërta, sidomos po të kishe parasysh të shkuarën jo fort të largët të këtij vendi, të cilin mediat perëndimore – paradoksalisht ngandonjëherë edhe ato lindore – e cilësonin, sipas një klisheje të pandryshueshme, the poorest country in Europe. Në rastin më të mirë mund të shërbente si një stacion treni province, por, kurrsesi, si aeroport. (Ky mendim do t’i ndryshonte më pas, kur rasti do ta sillte të shihte aeroportet si kuti shkrepsesh të disa vendeve të tjerë ballkanikë që u krijuan si shtete të pavarur pas Luftës së Ftohtë, shpërbërjes së të ashtuquajturit Kamp Socialist dhe një sërë konfliktesh të dhunshme e të përgjakshme që Perëndimi nuk i kishte parë me sy e përjetuar qysh nga mbarimi i Luftës së Dytë Botërore). Por përshtypjen më të keqe ia lanë policët e pikës kufitare të aeroportit: të palarë e të parruar, të veshur me ca uniforma të lerosura – me lyrën e të cilave mund të bëje një supë, të pështirë e që s’futej në gojë, por, gjithsesi, supë kishte për të qenë – uniforma që iu rrinin për faqe të zezë dhe iu vareshin në trup siç iu varen rraqet dordolecëve në arë, por ç’qe më e keqja, të paedukuar dhe që, pa kurrfarë shkaku, silleshin vrazhdazi e harbutërisht me këdo që iu dilte përpara. Duke qenë se puna e kishte hedhur në vende të ndryshme të botës, asish që politikanët dhe gazetarët rëndom i quajnë Botë e Tretë në zhargonin e gjeopolitikës, një përkufizim që s’e kishte kuptuar asnjëherë, me përjashtim të faktit që kurdoherë bëhej fjalë për vende të varfër e tmerrësisht të prapambetur, kurrkund nuk kish hasur në njerëz më të pacipë që t’i ngulnin sytë e të shihnin pa pikën e turpit nga duart, a thua se prisnin t’iu hidhje ndonjë kockë si qenve të rrugës…”

 

Thanas Dino – Prishja ose ndërrimi dhe ndalimi

Pas kontributit në gazetari dhe një zinxhiri botimesh me publicistikë letrare, grupi me romane përbën nivelin e tretë të penës së Thanas Dinos. I përfshirë në kulturën dhe politikat vendore, Dino vazhdon të pasqyrojë Jugun, vendorigjinat e tij dhe qarqet ku ka jetuar e punuar. Vepra më e fundit, “Prishja”, është një aksion i gjatë rrëfyes, në të njëjtin pashallëk gjeografik po nën disa perandori kohore e besimi, që rreh të sjellë ndërgjegje individuale e kolektive të shqetësuara e riformuara nën proceset e këmbimeve dhe mbivendosjeve fetare. Histori, personazhe dhe figura të dala në një hapësirë të ngushtë e të mbledhur si Tepelena e Gjirokastra, deri tek Ali Pasha dhe Enver Hoxha, që kanë sunduar për periudha të gjata fatin e Shqipërisë. Kryqëzim i versioneve të lexuara e të gojëdëgjuara, bëma e të dhëna që qarkullojnë ende në zonat rreth po dhe në shtete fqinje, variacione mbi thashetheme e themethashe, gjëra mitike dhe imtësi të ritreguara pas mënyrës e llojit të vet, që nuk ngurron të vërë në mëdyshje edhe fakte që ngjanin të patundshme, në një stil që duket si i formuar nga kombinimi i kronikës historike, tekstit gojor dhe frymës tregimtare fetare a të legjendare.

Fragment: “…Fshatrat e Pllajës, hapur në të si kopetë, njëri këtu tjetri tej, ishin akoma me gjysmë fe, ca të krishtera, ca myslimane; kështu ishin dhe mëhalla të tyre, ato që mbanin besimin e vjetër si krepet borën.Besimi i krishterë nuk donte të shkrinte. Pllaja është larg dhe e varfër, kish thënë mytesarif i Gjirokastrës, kthen kollaj, të kthejmë qytetet dhe fushat, njëherë. Sanxhak beu i Delvinës e kish pranuar këtë logjikë; kishte plot kazá të tjera para saj që duhet të ndërronin; Islami do binte si dielli, vendet do t’i mbulonte një nga një, ca më shumë këto të ngushtat e të thyerat, që s’kishe si i rrokje njëherësh. Shtatë vëllezër i kishin ngritur shtatë fshatrat e Pllajës dhe katër djemtë e të voglit katër mëhallat e proto – fshatit, që i thoshin Pari – Paro. Fiset e një mëhalle e quanin veten të njëri-tjetrit dhe as jepnin as merrnin; vriteshin e merrnin hak për shoqi-shonë. Në të kullotat mateshin me hapa, jetëmbajtëset me hanet dhe jeta njerëzore me një shekull; njëqind vjet ishte një njeri.Aq ishte dhe myslimanizimi që rrihte të vinte. Në krye të tij, kur shtatë djemve të mëhallës së Mëhillajve u ishin hapur sytë dhe donin të shihnin botën, u ngjit lajmi  se turku do pranonte edhe të krishterë në ushtri, mjaft të ndërronin besën. Evlia Çelebiu kishte prurë fermanët perandorakë për mbledhjen e trupave për fushatën e Manias dhe pashallarët e bejlerët vendës, ata që pas çdo fjale të tij thoshin, Fjala e Sulltanit do vejë në vend, o Zot, që nuk u delte numri me myslimanë, kishin kërkuar të lejoheshin të rekrutonin djem të krishterë. Më 1670-n, në një nga ditënetët e qëndrimit në Gjirokastër,  Evlia  Çelebiu  kish  hapur  Defterin  osman dhe kish gjetur se më 1515 qyteti kishte vetëm 53 familje myslimane. Sa vjet më pas jemi tani, tha e llogariti, duke zbritur nga 1670-a 1515. Një shekull e gjysmë ka shkuar dhe sot mëhalla e të pafeve ka dyqind shtëpi, në dy mijë që janë gjithë-gjithë. Nuk ishin tretur e shkrirë myslimanët e parë, ata që duhet të ishin ndier ngushtë dikur, ishin hapur e madhuar duke kthyer në fenë e Allahut edhe të pafé.Ia kishin prurë ç’kish kërkuar, vendet e mira të këtij qyteti që nuk shkiste dot, edhe po të donte. Shejhylislami vetë kishte dalë lagje më lagje i kish rinumëruar kultet e të pafeve vetëm nga larg, pa u qasur, për të mos marrë dufmën e tyre të krishterë. Xhami ishin pesëmbëdhjetë, tetë të mëdha dhe shtatë të voglat e mëhallave, teqe të dervishëve tri, tri ishin edhe kishat e kaurëve; të vogla, kish shënuar në krah të numrit të tyre…”

 

Vera Bekteshi – Vila me dy porta

Romani autobiografik “Vila me dy porta” trajton kryesisht përballjen e individit me Diktaturën, se është një çnjerëzi të jetosh nën të, dhe krejtësisht ndryshe, thuajse e papërballueshme të jesh i shënjestruar prej saj. Gjatë faqeve të librit lexuesi mëson ashtu siç kanë mësuar  personazhet e librit gjatë rrugëtimit të tyre në izolim të plotë, se një nga sekretet e qëndresës është të përballosh goditjen e parë, pastaj gjatë rrugës kalitesh dhe mëson si të bëhesh i ‘pathyeshëm’. Tregohet edhe se një tjetër sekret i kësaj mbijetese është uniteti dhe sakrifica në familje, që nëse në momente presioni mund të lëkundet, i sjell asaj  dëme të mëdha. Tregohet se mund të jetohet kudo në se e do jetën, se mund të qeshësh më shumë se të qash, se njesimi me natyrën të jep një kënaqësi shumë herë më të madhe se xhirua në bulevardin e Tiranës. Tregohet se si libri të bëhet një shok aq i mirë sa që mund ta përballosh mungesën e gjatë të të dashurve dhe miqve. Tregohet si të bashkëjetosh me të tjerë të dënuar si ti, edhe pse kjo gjë shpesh bëhet e papërballueshme, sepse nuk është aq e lehtë të jetosh në komunitete ku dyshimi të bren. Tregohet edhe se midis njerëzve të thjeshtë mund të hasësh talente dhe njerëz me vlera të rralla, me humor të jashtëzakonshëm, megjithë varfërinë e plotë dhe larg jetës së kulturuar. “Gjatë ripunimit të librit mendova t’i ndryshoja edhe emrin, nga Vila me dy porta, në atë me tri porta, apo Vila me tri porta, me idenë që pas portës së parë, apo asaj të ‘parajsës’, kaluam nëpër portën e ‘ferrit’, e më pas dalëngadalë, tek u kthyem deshëm të hynim në një portë të re, atë të ‘purgatorit’, gjë e pamundur, sepse na munguan mjetet dhe leja. E kaluam kështu të gjithë së bashku këtë fazë, që e quajtëm tranzicioni i tejzgjatur shqiptar, me shpresën dhe ëndrrën se një ditë do të bëhemi edhe ne si të tjerët. Por që në krye, ky libër u konceptua për të përshkruar rrugën se ku na çoi përpjekja për ndërtimin e një shoqërie të re, të ashtuquajtur komuniste. Se këto përpjekje në fakt nuk bënë askënd të lumtur, përveç ndonjërit që jetoi në të gjallë ëndrrën e pushtetit të pakufizuar, atë të një pushteti diktatorial, pasojat e të cilit po i vuajmë ende, sepse sa më i madh presioni i ushtruar, aq më shumë kohë për t’u çliruar prej tij… për t’u qasur në portat e  ‘purgatorit’.”

 Fragment: “…Një ditë shkurti, papritmas, diga e vogël prej dheu të ngjeshur, që mbante presionin e ujit në kanal, u thërrmua prej tij dhe farishtja e duhanit nga çasti në çast do të përmbytej. Po mundohesha me gjithë forcat e mia të ngrija ledhin me lopatë për të devijuar ujin nga lehet e farishtes, bimët e brishta të së cilës do mbilleshin pas disa ditësh si fidanë në arë. Me këtë duhan mbaheshin me punë gratë e kooperativës gjatë gjithë vitit. Isha roje, gratë e tjera kishin shkuar të hanin drekë. Nëse përmbytej farishtja, veprimi do të më faturohej si sabotim.

Në punë e sipër syri më zuri një hardhucë, që uji e kish nxjerrë nga foleja, dhe po e merrte me vete. Përpiqej të ngrihej në tokën e thatë, po bishti i prerë  nuk e ndihmonte. Vazhdova punën me mospërfillje ndaj saj dhe me përkushtim ndaj duhanit, jo vetëm prej frikës së akuzës, por edhe se duhanin e doja, kurse hardhucat, si gjithë zvarranikët në përgjithësi, nuk i shihja dot me sy. Nuk di ta shpjegoj, por ajo hardhucë e vogël bishtprerë më tërhoqi sërish vëmendjen, ndoshta me zhurmën që bënin pllaquritjet e saj. Ktheva kokën për ta parë dhe m’u duk se m’i kish ngulur ata sytë e veckël të verdhemë : – Të lutem më shpëto, e ke kaq të lehtë ta bësh këtë gjë, kurse unë po fundosem. Bëje për solidaritet, a nuk je dhe ti e gjymtuar, a mbrohesh dot nga vala që të ka rrëmbyer dhe që mund të të përplasë edhe më keq se mua? U përkula,  i afrova një shkop të vogël dhe ajo u ngjit në tokën e thatë. U zhduk sikur të mos kish qenë kurrë, por e pashë sërish atij viti gati çdo ditë, kur vinte për të më përshëndetur, e pashë të rritej e forcohej pak nga pak dhe dikur i thashë me zë të ulët: – Ta dish që një ditë do të shkruaj për të gjitha këto ngjarje!

Kur fillova të shkruaj pas njëzet e ca vitesh, nuk besoj se u nisa nga ky premtim, me sa duket dita kishte ardhë. Mu deshën tre vite për ta nxjerrë në dritë dhe pas dhjetë viteve jetë të këtij libri, ndjeva nevojën e një rishkrimi…”

 

Rudina Çupi- Shenjat e Pikësimit

Një histori ironie mes shkrimtarit dhe personazhit – njëkohësisht edhe lexues – e cila, që të shkruhet, duhet të mbajë larg njërin prej tyre. Personazhet nuk kanë emra të përveçëm, për to tregohet thjesht me përemra: ka një UNË, një TI; disa AI, disa AJO, një NE, e pastaj edhe JU e ATA/ATO…Autorja, personazh edhe ajo, rreket të eksperimentojë duke sfiduar kurbën e fatit jetësor mes dy të dashuruarve në një histori reale që ka dinamikën e vet; po aq sa dhe sfidat e historisë në vetvete, e cila, që të shkruhet, duhet ta përfundojë gjallimin; por edhe ato të kohezionit letrar: zhvillimit, pikës kulmore dhe zgjidhjes. Ajo rrëmon nëpër kujtime e ngjarje të përbashkëta për të kuptuar se cila është arsyeja e largimit të tjetrit dhe çdo hamendje lidhjet me një kujtim – secili prej tyre është një është një ese dashurie dhe pjesën e së tërës.

Shenjat e pikësimit – këto qenie të vogla frymimi. Një tango reflektimi që rrotullohet në vallëzim me ritmin e koklavitjeve të mendjes: secila nga shenjat e pikësimit është simbol i një pjese të historisë, i marrëdhënieve të autores me secilin prej personazheve që tërhollen përmes reflektimeve, dilemave, hamendjeve, mëdyshjeve, dyshimeve, këndvështrimeve e mendimeve të gjata, sfidimit për të mos qenë një Madamë Bovari, dëshirës për të shkuar dhe frikës nga ironia se mos shkrimi, ky sfidant i dashurisë, kërkon flijim të majmë, më të dlirin e më të vyerin njeri të huaj, që e veçon për veten. Gjuhësisht i pasur me fjalë të reja të krijuara posaçëm. Një rrëfim si një hardhi, që ka nevojë për hurin e ngulët të realitetit, por ama gjethet i harlis në ajri, në trillim, për të përthithur sa më mirë të gjitha rrezet e kënaqësisë, që vera që del prej vileve të saj të rrushit, t’i ketë të gjitha shijet që i duhen një pijeje shpirti.

Fragment nga romani: “…Përreth meje njerëzit nxitojnë të lehtësojnë gjërat e jetës. I çmbartin. Thjeshtëzohen. I kam zili që e duan veten. E keqja është jashtë tyre. Ndërsa unë sillem ndër ta si një thërrmijë me uragan brenda. Me errësirë. Me errësirë ku ndodhin zbulimet. Thellë. Ndihem një i verbër në minierë që lëshon shkopin për të mbajtur në duar “mineralin e çmuar”, thëngjillin, shkëlqimin e të cilit as nuk e sheh. Por ia ndien fuqinë. Dhe afshin.

Ajri në rrugë është i rëndë, ajër asfalti. Çasti është thëngjill ende i nxehtë, teksa po i ikën së kuqes për t’u futur te e zeza. Përgjithmonë. E mbaj çastin mes duarsh. Duart më përvëlojnë njësoj si fyti. Si sytë. Është tani. Duhet të kap kohën. Të pakthyeshmen. Ta kthej këtë thëngjill në grafit. Në grafuri. Grafimi ose të shkruarit do të më shpëtojë nga vetja. Vetes sime ndonjëherë i funksionon tëmbli më shumë se zemra. Më duhet të krijoj një tëmbël të jashtëm, të zi e të hidhur. E fërkoj thëngjillin me furi. Mes duarve, rrotullueshëm, tutje-tëhu, me ngut. Për ta shndërruar në një kunj të lëmuar, të gjatë, me majë, siç janë sendet shkruese. Ndihem e vrazhdë. Thërrimezat firojnë si pudër e nxijnë rrugën. Lënë vazhdë. Nxehtësia dhe thepat e thëngjillt më futen në pëllëmbë, nëpër vijat e fatit. Dhembja shkon pas frymës. Marr frymë, marr frymë fort. Ajo djeg tym. Ofshaj. Lotët bien si kokërrthonjëza. Bien pingul mbi thëngjill e shuhen me… Shshshsht! Kjo është zhurma e të shuarit. Është heshtja. Ajo nuk dëgjohet me kufje. Është brenda. Në bosh. Por nuk ke pse ta zbosh. Është ajo balta ku fshihet ari. Balta me të cilën mbyll kazanin e syve. Prej tyre dalin pikë-pikë lëng i ngrohtë dhe djegës sa alkooli. Aty zihet lënda. Derisa të mbetesh thëngjill. Ironi e zezë me zemër diamanti. Karboni i grafitit mbi letrën e bardhë mund ta shkruajë historinë ose si qymyr, ose si diamant. Është vringthi ajo pika e kohës te thëngjilli, gaca e brendshme brenda historisë, i cila vendos ngjyrën e lëndës. Ngjyrën e zemrës a të tëmblit. Sepse historia është reaksion kimik. Veçanërisht historia e dashurisë. Kimia nuk është vend. Është e pashtëpi. Ajo ndodh ku të mundë. Si ne. Si dashuria. Laboratori ku lëndët hyjnë në gjendje fillestare dhe dalin në gjendje të përbërë. Le të eksperimentoj për të gjetur një lëndë që bën reaksion me ironinë. Me ironinë e botës së ngushtë me njerëz që nuk ka vend për të tre: për ty, mua dhe shkrimin (historinë). Njëri nga ne të tre është tëmbli. Më duket se unë. Sepse brenda meje, si hierarki matrioshkash, është ironia mes historisë dhe shkrimit. Ti më thua se ato kanë të përbashkëta: të dyja shkruhen, të dyja tregojnë, të dyja treten te njëra-tjetra. Ne ndiejmë. Por cila është para, cila pas? Cila ndodh? Nëse ndodh shkrimi, historia ka mbaruar. Nëse ndodh historia, shkrimi duhet të presë….”

 

Çfarë përfaqësojnë pesë finalistët e çmimit Kadare 2018

Nga Agim Baçi

Një roman duhet të bëjë të gjesh diçka nga vetja, nga gjërat e tua, nga ajo që të bën të mendosh, që të besosh. Ndryshe leximi do të ishte një sforcim, një gjë që s’do të të sillte asnjë lloj kënaqësie. Edhe në ditët e sotme, kur kategoritë letrare kanë hequr muret, ku flitet për një letërsi me efekte sociale të drejtpërdrejta apo për një nevojë të njohjes së një të shkuare historike e politike, askush nuk mund të thotë se kanë rënë mekanizmat për t’iu referuar arsyeve që e çojnë njeriun drejt pyetjeve të duhura për një libër, sidomos për kënaqësinë estetike që duhet të japë leximi. Dhe fatmirësisht proza shqiptare sot përfaqësohet thuajse me të gjitha tiparet e prozës që lëvrohet kudo në botë, herë duke i ruajtur e herë duke i thyer kufijtë e njohura të të shkruarit të derisotëm.

E shkruar nga ata që jetojnë në trojet shqiptare apo jashtë këtyre kufijve, letërsia e sotme shqiptare që botohet apo që ka konkurruar me dorëshkrime në këto vite për çmimin “Kadare”, ka nevojën e leximit përmes shinave që na lidhin me të përhershmen dhe përjetshmen. Në këtë aspekt, kritikës letrare i duhet ta kërkojë dhe ta gjejë atë që lexon ende për të njohur veten dhe botën. Nuk janë pak ata që janë ende në këtë udhë, që besojnë se të lexuarit kërkon kohën e vet, se të lexuarit është një alkimi e rëndësishme për të ngritur pyetjet e duhura. As teknologjia që ka pushtuar çdo lloj komunikimi nuk do të mundet ta humbë atë që kërkon të gjejë disa pyetje të duhura për jetën e vetveten, atë që kërkojnë të shquajë më mirë gjërat. Lexuesi mund të ketë ndryshuar “auditor”, por është gjithnjë aty dhe shumë i rëndësishëm, si një vazhdim i mirë i veprës, si një dhënës i kuptimit të kodeve letrare. Ne vetëm duhet ta gjejmë atë…

Rudina Çupi “Shenjat e pikësimit”- Të thjeshtat, të pathënat, të padukshmet, memecet- jo nuk janë ashtu nëse i shohim me vëmendje. Ka gjithçka magjinë e vet mes të pathënave. Veçse çelësin e ka kushdo brenda vetes së tij. Çupi sjll një monolog përmes kufijve të vegjël, gati të padukshëm, por tmerrësisht të rëndësishëm.

Thanas Dino me “Prishja ose Ndërrimi dhe ndalimi” – A mund t’i shmangemi fatit? A mund t’i ikim së shkuarës duke u ankuar për të, apo duhet të shohim se si bashkëjetohet dhe si bashkëudhëtohet edhe me atë që më parë nuk e kishe besuar si pjesën tënde? Një prozë e pushtuar nga fuqia e njeriut për të dashur jetën deri në pamundësi.

Vera Bekteshi me romanin “Një rrugë e gjatë pa krye”- Nuk tenton të dallojë të bardhën mbi të zezë, e as të zezën mbi të bardhë, por të japë të zezën mbi të zezë, si një hon që nuk ka fund. Proza e Bekteshit është një udhëtim në formë rrathësh i njeriut në një botë ku nënshtrimi është kryefjalë e gjithçkaje.

Virgjil Muçi me “Piramida e shpirtrave”- Të zbulosh atë që shpesh nuk e shohim, që e kalojmë në pavëmendje. Ndodh rëndom kur na sheh syri tjetër, por a jemi gati ta pranojmë se si na shohin të tjerët? Një grotesk ndaj banalitetit që kërkon të zbehë njerëzoren e të të shenjtën e ta zëvendësojë individualitetin me artin vrasës të përshtatjes së pafundme.

Gazmend Krasniqi me “Trilogjia e Shkodrës”- Të udhëtosh me letërsinë për letërsinë. Krasniqi e sheh botën përmes fuqisë së fjalës, përmes atyre që kanë thënë, e që na ftojnë të rizbulojmë pandalshëm magjinë e letërsisë.

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Politically incorrect: Çfarë ka që nuk shkon sot me Islamin shqiptar? (II)

Nga Mustafa Nano -Vijon nga numri i djeshëm Pse një pjesë e...
Read More