Forumet UET, Gregory Jusdanis: Le të flasim për nacionalizmin e mirë!

I ftuar në një bashkëbisedim me studentë e pedagogë të Universitetit Europian të Tiranës ishte profesori amerikan Gregory Jusdanis, i cili foli mbi ndikimin e artit dhe kulturës tek identiteti kombëtar dhe nevoja e grupeve etnike për t’u vetëqeverisur brenda shtetit-komb. Ai gjithashtu u ndal edhe te pasojat negative të nacionalizmit kur bie në duar të gabuara duke marrë shembull ksenofobinë e presidentit Trump dhe populizmin si formë e re e nacionalizmit

Gregory Jusdanis, Profesor Emeritus nga Universiteti i Shtetit të Ohio-s, e la Greqinë bashkë me prindërit kur ishte vetëm 10 vjeç për t’u shpërngulur drejt Kanadasë. Pas martese do të shpërngulej sërish, kësaj here drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës për t’u bërë shtetas amerikan. I ndodhur në Tiranë për një leksion të hapur me studentë e pedagogë të Universitetit Europian të Tiranës, fqinji verior i vendit të tij të origjinës ai u pyet nga bashkëbiseduesi mbi çështjen e nacionalizmit, letërsisë dhe miqësisë, tri çështje për të cilat profesori amerikan ka shkruar dhe botuar pesë libra studimorë nga shtëpi botuese universitare me prestigj botëror.

Për ta shtyrë më tej në shtjellimin e tezave të tij sesi kultura dhe veçanërisht letërsia kanë ndikuar në zgjimet e identiteteve kombëtare e në formimet e shteteve-kombe në perëndim të Perandorive në fund të shekullit të 18-të e fillimshekullin 19-të ishte një bashkëkombës i tij, profesori i asociuar në Histori dhe Arte, në Universitetin Europian të Tiranës, Konstandinos Giakoumis. Edhe pse ftesa nuk ishte rastësi, e tillë ishte dhe mjaft interesante bashkëbisedimi i dy studiuesve që nuk i lidhte bashkë vetëm kombësia por edhe terreni i studimeve – të dy kanë kryer studime në Universitetin e Birmingamit në Britani dhe të dy kanë interesa kërkimorë në studime Klasike, Bizantine, Osmane dhe Moderne Greke. Dy grekë – i pari shtetas i natyralizuar amerikan, ndërsa i dyti pedagog që mëson breza të rinj studentësh duke u folur në një gjuhë që nuk është e tij, ku theksi i gjuhës amë ndihet në shqipen e tij – bëhen bashkë në kryeqytetin shqiptar për të folur rreth ndikimit të madh e të rëndësishëm që kanë arti dhe kultura në krijimin e ideve po aq të mëdha si ajo e nacionalizmit.

Jusdanis tha se ndodhet në një tur ballkanik e pasi ka vizituar Prishtinën ku ishte i ftuar për dy prezantime e për herë të parë viziton Tiranën, ku veç njerëzve miqësorë, klimës e ushqimit ajo që i ka shijuar në mënyrë të veçantë ka qenë kafeja e njollosur me pak qumësht e modës italiane-macchiato. Në një botë që jeton epokën e globalizmit e ku kulturat përzihen gjithnjë e më shumë, kufijtë kulturorë zbehen në përjetimet virtuale të një bote digjitale, Jusdanis bën një rrugëtim në kohë, në luftën e dytë Ballkanike, në fillim të viteve ’90, kur shkroi edhe librin e tij të parë “The necessary nation” (Kombi i domosdoshëm), ndërsa ngriti edhe çështjen se përse nacionalizmi ishte një forcë vijueshmërisht e fuqishme në shoqëri. Rrugëtimi i tij intelektual duket se ka pasur një evolucion të madh, duke shkuar nga një forcë ndarëse siç është nacionalizmi, te miqësia, si forcë bashkuese.

Nga nacionalizmi te miqësia

“Ka të bëjë me udhëtimin tim intelektual; jam kritik letrar dhe jam i interesuar në çështje të letërsisë. Në një nga librat e mi, shqyrtoj ngritjen e letërsisë greke si institucion kombëtar. Doja të dija se pse nacionalizmi ishte një forcë kaq e fuqishme dhe shkrova një libër mbi Luftën e Dytë Ballkanike dhe ngrita pyetjen se pse nacionalizmi ishte forcë e vazhdueshme, por pasi e shkrova e lashë mënjanë librin dhe shkrova një tjetër, “Fiction Agonistes- Në Mbrojtje të Letërsisë”.

Nëse libri i parë ishte një shqyrtim i politikës në çështjen e kombit e më pas mbrojtja e idesë së artit dhe letërsisë, e pa të udhës të lëvizte drejt miqësisë për të parë sesa rëndësi kishte ky institucion fluid në shoqëritë moderne.

“Pashë se letërsia dhe miqësia, të dyja, të paktën në shoqëritë perëndimore, ishin të margjinalizuara sepse dukeshin të padobishme”.

E quan një udhëtim intelektual që nis nga politika, kalon tek estetika e më pas tek etika. “Por e kuptoj se njerëzit nuk janë të interesuar te miqësia. Janë ende të interesuar mbi nacionalizmin dhe kudo ku shkoj njerëzit më pyesin mbi nacionalizmin”.

Edhe biseda në këtë bashkëbisedim të së martës pasdite në sallën “Aula Magna” të Universitetit Europian të Tiranës sillet më së shumti mbi nacionalizmin, sidomos në një terren si Ballkani, i cili duket se edhe e ka shpikur atë.

Për Profesor Jusdanis kapitali kulturor ka një ndikim të jashtëzakonshëm në jetët tona e si kritik i letërsisë i ka parashtruar idetë në librat e tij.

“Le ta nisim me nacionalizmin; njerëzit kanë menduar se nacionalizmi në një kuptim u është nënshtruar forcave ekonomike, kemi një superstrukturë të ekonomisë dhe nacionalizmi është nën të. Si njeri i kulturës dhe letrave doja të tregoja rëndësinë e ideve dhe duke studiuar nacionalizimin dhe rëndësinë e tij të vazhdueshme në kulturë doja të tregoja se, idetë nuk janë domosdoshmërisht të nënshtruara ndaj forcave ekonomike dhe mund të kenë një jetë të tyren, si një forcë e pavarur prej ekonomisë”.

Shembuj që mbështesin atë çka mendon Jusdanis janë Katalunja në Spanjë, Kebeku në Kanada dhe Skocia në Mbretërinë e Bashkuar, ku njerëzit kërkojnë pavarësi. “Ajo që doja të thosha në këta tre libra si kritik letrar ishte argumentimi mbi rëndësinë në vazhdim të kulturës dhe ideve dhe ndikimit që mund të kenë në jetët tona dhe një prodhim i këtij ndikimi është nacionalizmi”.

Për profesorin fenomeni i nacionalizmit është krejt modern edhe pse historia e grupeve etnike është e gjatë. “Grupe etnike kanë histori të gjatë, por në antikitet nuk ka nacionalizëm. Atëherë ka pasur një diskutim se grupet etnike duhet të jenë të pavarura dhe të sundojnë mbi territorin e tyre. Nacionalizmi strehon një bashkim mes kombit dhe shtetit- kulturës dhe politikës. Sipas mendimit tim është i paprecedentë në histori”.

Por, përtej të kërkuarit të drejtën për vetëqeverisje të një grupi etnik apo kulturor të ndryshëm nga shteti qeverisës, nacionalizmi mund të kthehet edhe në fenomen negativ siç shihet në SHBA me ksenofobinë e Trump-it, apo në Hungari me nacionalistët, me një lëvizje të re fashiste. “Nacionalizmi mund të ketë pasoja pozitive dhe negative, në rastin e Kosovës, është pretendimi i të drejtave për të sunduar mbi veten, por nacionalizmi mund të kthehet edhe kundër minoriteteve dhe mund të përdoret si forcë represioni. Nga një anë nëse ju pëlqejnë palestinezët dhe kurdët doni që të kenë shtetin e tyre dhe pastaj kemi Trump-in, fenomen negativ, racist dhe ksenofob. Këto janë dy anët e nacionalizmit, si çdo konstrukt i njerëzimit munda të përdoret për mirë dhe për keq”.

Kur shkruante librin në vitet ’90, kishte edhe nga ata që e keqkuptuan duke e pyetur nëse me idetë e tij po mbronte Millosheviçin. “Jo, mbroj idenë se një komb ka të drejtën e pavarësisë. Nuk mbroj racizmin dhe ksenofobinë. Sfida ime është gjetja e një ekuilibri mes patriotizmit siç e përshkruaj unë; krenari për vendin tënd. Nuk ka ndonjë gjë të keqe të thuash “jam krenar që jam shqiptar”, jam krenar që jam kanadez. “Prindërit e mi emigruan nga Greqia drejt Kanadasë dhe kjo është krejt ndryshe nga të thënët se, të gjithë meksikanët janë kriminelë apo përdhunues apo të thuash të largojmë myslimanët nga vendi apo të ndërtojmë një mur për të ndarë SHBA nga Meksika. Nacionalizmi i keq është ksenofobi. Është një ide se kombi yt është ndryshe. Që Shqipëria është ndryshe nga Maqedoia apo Greqia që Nigeria është ndryshe nga fqinjët…Në duar të gabuara kthehet në ksenofobi, racizëm nazizëm, fashizëm, çon në gjenocide, shfarosje. Është pak a shumë sesi një diskurs si religjioni mund të përdoret për qëllime të mira dhe të këqija”.

A ka nacionalizëm të mirë?

Për Gregory Jusdanis ka dhe kjo bindje e çoi në trajtimin e një çështjeje të tillë.

“Nacionalizmi i mirë bazohet te fakti se ne jemi njerëz dhe në baza të dallimi etnik kemi të drejtën e shtetit të pavarur. Nëse do të isha palestinez do të doja këtë, po kështu nëse do të isha kurd do të doja shtetin komb. Në modernitet, mënyra më e mirë për të mbrojtur veten është brenda shtetit-komb. Problemi është; me ta formuar këtë shtet komb a do u bësh minoriteteve atë që shtetet e tjerë të kanë bërë ty? Këtë njerëzit e harrojnë”.

Duke cituar filozofin francez Michel Foucault i cili thoshte “Mbroj idenë e shtetit palestinez, por me t’u formuar do të nis ta kritikoj”, ai tha se vizita në Muzeun “Shtëpia me gjethe” i kujtoi edhe njëherë se ç’mund të sjellë pushteti absolut i shtetit. “Duhet të sigurohemi që nacionalizmi i mirë që të siguron identitetin të mos kthehet në ksenofobi apo urrejtje etnike”.

Sipas profesorit amerikan identiteti kombëtar ka lindur si konstrukt kulturor, grupet etnike brenda enklavave të Perandorisë Osmane u shndërruan në grup nacionaliste.

Edhe pse i larguar qysh fëmijë nga Greqia, u rrit nga prindërit me identitetin grek dhe rrëfenjat sesi grekët ishin të shtypur nga turqit.

“Kisha frikë nga turqit edhe pse nuk njihja të tillë, derisa nisa të bëja një kërkim të Perandorisë Osmane dhe kuptova se nuk ishte fare ashtu e vërteta, por se çdo grup kombëtar e formoi identitetin në Perandorinë Osmane. Perandoria u lejoi ortodoksëve më shumë autonomi kulturore sesa Spanja katolike në Amerikën Latine”.

Megjithëse nuk ishte shtet demokratik, kjo perandori u lejoi grupeve etnike autonomi kulturore, ndryshe nga Spanja që konvertoi në të krishterë vendasit.

“Në një kuptim modernizimi i nacionalizmit të hershëm në vendet Ballkanike ishte krijimi i këtij imazhi të shtypjes në Perandori që populli të revoltohej kundër perandorisë dhe kjo bën kuptim. Ajo që bënë intelektualët grekë, shumë më herët se grupet e tjerë etnike, ishte krijimi i një historie të një popull të shtypur që duhej të rebelohej kundër Perandorisë”.

Por, a u shfaq nacionalizmi së pari në SHBA me deklarimin e pavarësisë nga Kurora Britanike në Amerikën Latine në luftë për pavarësi kundër Spanjës apo në Europë, e pikërisht në Ballkan, në Greqi, me luftën për pavarësi të popullit grek kundër Perandorisë Osmane?

“Lufta greke për pavarësi kundër Perandorisë më 1821 ishte revolucioni i parë në botë, sepse u luftua kundër të huajve; grekët dhe krishterë që luftonin kundër myslimanëve dhe turqve. Amerikanët e fituan pavarësinë më herët më 1776-ën, por duhet të shohim se lufta në Greqi ndodhi në të njëjtën kohë me vendet amerikano-latine kundër Spanjës, por ideja e nacionalizmit është fenomen europian”.

Por si i sheh vite më pas pikëpamjet e tij mbi idenë e kombeve? A mbetet i së njëjtës qasje?

“Përpiqem të mbroj idenë e kombit. Ka dy shkencëtarë politike që donin të botonin një libër mbi nacionalizmin e ri populist; rasti i Hungarisë, Trump në SHBA, Brexit, Agimi i Artë në Greqi. Më ftuan të kontribuoja me ese mbi këtë vlerë dhe u ndava nga një pyetje: A mund të vazhdoj të mbroj idenë e kombit? Dhe shkoj në dallimin që e bëj mes një ane të nacionalizmit që siguron vlerat e kombit, të pavarësisë, se çdo grup etnik ka të drejtën e pavarësisë dhe dua ta veçoj sesi kjo vlerë, kjo nevojë për të mbrojtur kulturën dhe pavarësinë mund të kthehet nga ana tjetër në ksenofobi si ajo e Trump dhe po luftoj me kontradiktat e nacionalizmit”.

Për shtetet ballkanike, ku ndarja mes grupeve etnike nuk ka qenë e qartë, por njëri i është mbivendosur tjetrit, Jusdanis propozon idenë e një federalizmi.

“Federalizmi largon idenë e të pasurit një komb që zë një territor. Federalizmi thotë: je përgjegjës për edukimin dhe kulturën tënde, por gjëra si mjedisin apo mbrojtjen duhet ta ndajmë bashkë, Kanadaja është një shembull i suksesshëm i federalizmit, Spanja, Anglia, Zvicra etj. Por nuk ka qenë e njëjta shtytje për të krijuar këtë separatizëm. Shumë njerëz pas fenomenit të Murit të Berlinit, përfshi dhe unë, nënvlerësuam rolin e nacionalizmit dhe anën negative të nacionalizmit dhe për mua paradoksi ishte se më ‘89 festuam rënien e Murit të Berlinit dhe tani po shohim për turpin tonë ngritjen e murit meksikan dhe nuk kam përgjigje për këtë. Është një nga paradokset mbi të cilën nuk kam përgjigje se cila do të ishte zgjidhja”.

Nacionalizmi lindi shtetet-kombe apo e kundërta?

Kam lexuar shumë në nacionalizimin gjerman dhe francez. Gjermanët vuanin se bënin krahasime me francezët mbi përparimin, krijimin e shtetit, ndërsa gjermanët kishin qytete-shtete dhe identiteti gjerman u krijua nga intelektualët, studiuesit, shkrimtarët dhe poetët shumë përpara se Bismarku të krijonte Gjermaninë në shekullin e 19-të”.

Ai solli një shembull të nacionalizmit pas formimit të shtetit si rasti i Nigerisë, ku ka qenë i ftuar të flasë pikërisht për identitetin. “Ka tre grupe të ndryshme etnike, por ka një shtet. Nuk ndikon në popullsi, sepse pjesa më e madhe është e varfër dhe nuk shohin përfitimet e shtetit, e shohin si abstrakt me kufijtë e vendosur nga britanikët dhe tre grupe etnikë që nuk duhet të ishin brenda një shteti mbetën aty. Me largimin e britanikëve në vitet ’50 kishte një shtet pa komb. Nuk besoj se edhe në Greqi pas krijimit të shtetit e dinin se ç’do të thotë të jesh grek. E mësuan nga edukimi, kultura, masmedia etj.

Jam i interesuar për Kosovën sepse është eksperiment i gjallë se ç’ndodh me një shtet 10-vjeçar. Duhet të shohim në Kurdistan që ende nuk është shtet apo në Sudanin e Jugut”.

Letërsia dhe nacionalizmi

Sipas Jusdanis letërsia ka luajtur rol madhor në nacionalizëm, por roli i elitave intelektuale, shkrimtarët, poetët artistët e panë veten shpejt të margjinalizuar kur idenë e nacionalizmit e përvetësoi politika. “Ka pasur një ofertë letrare mbi nacionalizmin; roli i rëndësishëm që luan letërsia në lindjen e kombit. Por kjo ndodhi në kohën e shtypit, interesante është tani në epokën e internetit kur po shohim kombe të reja, a do të luajnë rol të rëndësishëm twitter apo snapchat? Dyshoj. Por në shekullin e 18-të ishte fenomen letrar. E kemi parë edhe në Çekosllovaki me rolin e Vaclav Havel”.

Kavafis si shembulli më jo-nacionalist

Poeti i madh grek i lindur në Aleksandri Egjipt më 1863-shin, sipas Jusdanis është shembulli i një poeti jo-nacionalist.

“Nëse ka ndonjë poet jo-nacionalist ai ishte Kavafis, sepse ishte produkt i diasporës helene dhe nuk donte të shkonte në Greqi. Mendonte se identiteti grek ishte shtrëngues dhe donte identitetin kozmopolit të Aleksandrisë. Ai është njohur jashtë, por shumë vonë u pranua në Greqi, sepse paraqiste një lloj identiteti grek të huaj për grekët, nuk ishte kombëtar, por transnacional, diasporik. Kavafis është antitezë e idesë se nacionalizmit dhe kur shkroi për antikitetin foli mbi përzierjen etnike dhe fetare që ndodhi në perandorinë Helene pas Aleksandrit dhe Perandorisë Romake. Ka një poemë të njerëzve që kthehen nga Greqia dhe shkruante se nuk ndihen në shtëpi sepse ka gjak Sirie dhe Azie që rrjedh në ta. Shkruante për një lloj të ndryshëm Greqie dhe kjo ishte arsyeja që u pranua shumë vonë. Ka disa poetë që nuk përputhen lehtë në programin nacionalist, por më pas kombi i përvetëson”.

Miqësia e padobishme sipas Jusdanis

Një nga temat qendrore të studimeve të tij është edhe miqësia.

Aristoteli e ndante miqësinë në tri lloje: miqësia e punës, ajo e kënaqësisë, e argëtimit dhe miqësia ideale e cila bazohet në dashuri dhe ndjenja dhe nuk reduktohet në praktikë, sepse shokun e do për atë që është.

“për Aristotelin nuk ekziston termi “friends with benefits”, sepse miqësia duhet të jetë diçka pa interesa. Për mua miqësia e vërtetë duhet të jetë e padobishme, shkon për dashuri dhe ndjenja dhe jo përfitime. A mundet Facebook të jetë një mjet për këtë lloj miqësie?! Mendoj se jo, nuk është i aftë për këtë lloj intimiteti”. Sipas tij, miqësia ashtu si edhe kombi janë të vetinstitucionalizuar. “Nocioni im mbi miqësinë është si një institucion që nuk është institucion. Është institucion i rëndësishëm pa pasur nevojën e të qenit i tillë dhe kjo përbën bukurinë e miqësisë dhe është ndryshe nga lidhjet e familjes, gjakut. Miqësia shkon dhe del nga miqësia dhe nuk është si martesa ku duhet të shkosh tek autoritetet ligjore dhe të jep më shumë liri sesa martesa, prandaj miqësia është aq e brishtë në shoqëri. Dikur ekzistonte termi “vëllezër në gjak” ku miqtë merrnin obligime mbi familjet e sho-shoqit, madje edhe për breza të tjerë. Kjo nuk ekziston më, është më fluide, por është e brishtë, nuk është mbrojtur. Shoqëria është të interesuar në mbrojtjen e martesës, nuk do ta dijë nëse jemi miq apo jo, shoqëria do të dijë a kam fëmijë”.

Pas një teme të nxehtë si ajo e nacionalizmit me grupe etnike që kërkojnë sot pavarësi dhe vetëqeverisje brenda kombit, Jusdanis e mbylli bisedën me studentë e pedagogë në Universitetin Europian të Tiranës me temën e miqësisë. Mbase shtetet-kombe që urrehen ende mes tyre, do të shohin lindjen e miqësisë si institucion pa institucion kur ta gjejnë veten brenda territoreve më të gjera siç është ai i Bashkimit Europian…

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Itali: Kapen 5 ton hashash nga Shqipëria, 25 të arrestuar

Një sasi prej 5 ton marijuanë është sekuestruar nga Guardia di Finanza dhe...
Read More