Gara e çmimit Kadare 2017: Arben Kastrati me “I dashuri unë”

Në kuadër të “Ditëve Letrare të Razmës” që organizohen më 26-28 maj 2017, Departamenti i Komunikimit dhe Marrëdhënieve publike në Universitetin Europian të Tiranës mban Konferencën Kombëtare Shkencore “Kujtesa dhe letërsia”, ku Instituti Europian “Pashko” jep çmimin “Kadare”. Deri në shpalljen e fituesit, gazeta publikon çdo ditë një finalist, duke prezantuar veprën dhe autorin në garë; sot, në fokus shkrimtari Arben Kastrati, me romanin “I dashuri unë” 

Isha shumë i uritur. Nuk kisha asgjë për të ngrënë. Ndërkohë që po më hante kinemaja. Përfytyrova se sa e tmerrshme ishte kur shtëpisë ku banoje mund t’i shkrepej një ditë të të hante

Kisha kohë që e kisha lënë cigaren, se nuk kisha. Kisha kohë që e kisha lënë pijen, se nuk kisha. Do të vdisja i shëndoshë. Çdo gjë më kishte mbaruar. Edhe bateritë e transistorit. Asnjë lajm nuk arrija të dëgjoja. Kishte kohë që asnjë zhurmë bombardimesh nuk dëgjoja. Serbia kishte kohë që e kishte mundur edhe NATO-n…

Për të të gllabëruar një roman, duket se fati ndonjëherë qëndron në hyrje të tij, ashtu si porta madhështore, e stiluar, që shoqërohet me dritë…që befason duke shtyrë kërshërinë, për të hedhur një hap më tej. Ky fillim romani, pjesa më lart, i takon romanit “I dashuri unë” të autorit nga Kosova, Arben Kastrati, që e ka të fortë “unin”, një obsesion brendie përballë njëfarë “autopsie” të personalitetit. Kastrati me këtë roman na çon në nocione identitare, duke treguar se sa e vështirë është të qenit shqiptar në ish-Jugosllavi të tri brezave, gjyshërve, prindërve dhe personazhit kryesor, nga 1945 dhe deri më 1999. Familja e personazhit kryesor, detyrohet të shpërngulen nga një vend shqiptar në vendin tjetër shqiptar ku ushtrohet më pak dhunë. Ditën që do të shpërngulen, Emri i autori, i bashkëngjitet personazhit, quhet Arben dhe ai na sjell ndjesinë e kamerës duke treguar sheshxhirimin e një filmi jugosllav.

Magjepset nga skena që shikon. Ai ka një shenjë pa flokë në kokë dhe është i bindur se e ka prekur Zoti me gishtin e tij tregues dhe e ka bërë aktor. Me imagjinatën e tij, merr me vete ekipin realizues, grimieren, tonistin, ndriçuesin, kameramanin dhe çakistin, të cilët i shfrytëzon për xhirimin e skenave të tij filmike, të ndërtuara nga imagjinata. Dy vite më vonë, i ati e dërgon të birin në kinema, që ta mbrojë nga realiteti i hidhur politik. Në kinema, Arbeni shikon filmin që ka parë të xhirohet ditën që po shpërnguleshin. I mrekulluar nga filmi, ai asnjëherë nuk del që aty. Mbetet në kinema përgjithmonë (me mendje). Ai, tanimë nuk di ta bëjë dallimin mes realitetit dhe irreales. Ai beson se kinemaja është pronë e tij. Xhiron filma më fantazi e imagjinatë pa ndalur dhe shoqërohet me aktorët e filmave. Dhe tingëllon si një i marrë në mesin e fëmijëve.

Kur fillon lufta në vendin ku flitet shqip (Kosovë), Arbeni fshihet në kinemanë e qytetit që ka vite që nuk funksionon. Në arkivin e kinemasë, gjejnë filmat e tij të preferuar. Duke shikuar filmat e së shkuarës, ngjarjet kthehen në retrospektivë…

Duke humbur çdo lidhje me botën jashtë kinemasë, ai nuk e di që lufta ka përfunduar. I detyruar nga uria, del nga kinemaja vite më pas duke u kthyer sërish brenda kinemasë, nga pamundësia për të rrojtur në realitetin e ri. Në këtë kontekst tani, pas personazhit me të njëjtin emër, Arbeni ka treguar një pjesë të “jetës” së tij duke e përmbledhur në faktin se sa e vështirë është të qenit krijues, sa dhimbje të mëdha e kanë shoqëruar atë.

Arbeni kërkon që ta korrigjojë jetën, prandaj i shkruan vetes në të shkuarën: “I dashuri unë”…

Arben Kastrati më formim aktor, regjisor diplomuar në degën e aktrimit, në Prishtinë një tjetër kandidat që përfaqësohet me letërsi bashkëkohore dhe duket se gjithë veprimtaria e tij artistike, intensive e kanë shtyrë për gjurmë të bashkëkohësisë në këtë roman. Duke qenë një regjisor aktiv në kinema dhe teatër, me mbi 50 paraqitje në drama televizive, emisione dhe show televizivë, Kastrati ka shfrytëzuar këtë përvojë në shkrimin e letërsisë së tij. Ndërsa dimensioni i artistit prej vitesh ka dalë përtej letërsisë, me kohë, kur edhe është zgjedhur dhe ftuar nga Bordi Artistik Ballkanik duke prezantuar Artin e Kulturën e Kosovës, 1997; po ashtu në të shkuarën e tij është një rast mbresëlënës si i zgjedhur (dhe ftuar) nga Ministria e Kulturës së Francës dhe Ministria e Punëve të Jashtme (Marsej, Francë), si një nga 100 artistët e rinj më me influencë në shoqëritë e tyre (nga e tërë bota), 2001.

I dashur unë

Fragment nga romani

Isha shumë i uritur. Nuk kisha asgjë për të ngrënë. Ndërkohë që po më hante kinemaja. Përfytyrova se sa e tmerrshme ishte kur shtëpisë ku banoje mund t’i shkrepej një ditë të të hante.

Kisha kohë që e kisha lënë cigaren, se nuk kisha. Kisha kohë që e kisha lënë pijen, se nuk kisha. Do të vdisja i shëndoshë.

Çdo gjë më kishte mbaruar. Edhe bateritë e transistorit. Asnjë lajm nuk arrija të dëgjoja. Kishte kohë që asnjë zhurmë bombardimesh nuk dëgjoja. Serbia kishte kohë që e kishte mundur edhe NATO-n.

Vetëm rroja. Rroja. Pse rroja? Ç’nevojë kisha të rroja? Përpos faktit që kisha shumë për t’i dhënë artit. Preka shenjën në kokë. Asnjë ndjenjë. Asnjë arsye për të rrojtur.

Paramilitarët, policët dhe ushtarakët serb kishin kontrolluar edhe prizat se mos gjenin shqiptarë të fshehur për ta dëbuar apo gjë të vlefshme për të inkasuar. Si ishte e mundur që askush, asnjëherë nuk ishte kujtuar të hynte të kontrollonte në kinema.

Në hollin e kinemasë, dëgjova zëra. Pas pak, zërat u larguan. Nga uria e vazhdueshme më ishin krijuar halucinacione. Pas një kohe zërat u dëgjuan sërish. Dhe u larguan sërish. Dhe erdhën dhe ikën. Dhe erdhën dhe ikën sërish. Dhe erdhën dhe ngelën.

Por para se zërat të ngeleshin aty përgjithmonë, filluan ca punime në hollin e Kinema Rinia 1. Në fillim u punua në shkatërrimin e hollit të kinemasë. Pastaj u punua në ndërtimin e hollit të kinemasë. U ndërtua një mur te hyrja e kinemasë majtas. U ndërtua një mur edhe te hyrja e kinemasë djathtas. U ndërtua një fast food brenda. Aty piqeshin pula, era e të cilave vazhdimisht më mbante të uritur. M’u kujtua një student që nga trotuari po shikonte brenda lokalit grilin e sapoardhur në qytet, që rrotullonte me ngadalë pulat që po piqeshin. I uritur siç ishte, i tha vetes me zë: Sillu, sillu deri për vitin e ri. Dhe unë që ndieja erën e pulave dhe i thoja vetes: Silluni, silluni deri në çlirim.

Zhurma e ndërtimit nuk qe e tmerrshme sa era e pulave dhe e qofteve që hynin pandërprerë në shtëpinë time. Në fillim isha në gjendje të jepja një film për një pulë, që ta ngopja barkun. Por erërat e pulave dhe qofteve më sillnin mëri. Më villej nga tërbimi se i qe ndërruar kinemasë destinimi. Ç’zot shtëpie isha unë që nuk po e mbroja kinemanë time. Të isha zot shtëpie, isha në mal tani duke mbrojtur vatanin. Lë mënjanë dëftimet e trimërisë, dhe gëlltit erërat e qofteve dhe pulave.

Të tërë filmat më ishin sosur, sepse të tërë filmat i kisha shikuar tashmë disa herë. Aq shpesh i kisha shikuar sa që edhe dialogët e filmave i kisha mësuar.

Drita e kuqe në stomakun tim kishte kohë që më ishte ndezur. Kisha ditë pa ngrënë. Kisha muaj që haja me kursime. Për pasojë, kisha humbur shumë kilogram. Në pasqyrë kur shikohesha, nuk isha unë. Nuk e di kush ishte, por unë nuk isha.

Nuk kishte asnjë kuptim të qëndroja më në shtëpi. Ushqime as shpirtërore dhe as prej vërteti nuk kisha. As nuk haja dhe as nuk flisja. Nofulla ime kishte kohe pa u vënë në përdorim. Madje besoja se më ishte shtangur nga mosfunksionimi.

Ishte koha të dorëzohem. Madje koha që të dorëzohem kishte ardhur dhe kishte ikur disa herë.

Pas shikimit të katërqindedyzetekatër filmave artistikë të kinemasë, njëqind e dyzet e katër nga të cilët i shikova nga dy herë, dyzet e katër nga të cilët i shikova nga tre herë, katër nga të cilët i shikova nga katër herë dhe katërmbëdhjetë ditë, katër orë e katër minuta pasi që nuk kisha ngrënë asgjë, vendosa të dal nga kinemaja.

Le t’më kapnin. Le t’më ekspozonin në kopshtin (zoo)shqiptarologjik. Le të vinin t’më vizitonin shikuesit e shumtë. Uria ishte e tmerrshme dhe nuk durohej. Zërat që vinin nga brendia e mullës time ishin zëra që të kallnin frikën. Dhimbja e barkut ishte e tmerrshme. Dhimbja dhe uria bashkë e bënin arsyen të humbiste. Ekspozimi në kopshtin shqiptarologjik ishte i paarsyeshëm, por i logjikshëm. Më mire një i ekspozuar i gjallë pa dinjitet apo një i vdekur nga uria pa dinjitet?!!! Një i vdekur i uritur apo një i vdekur i ngopur?!!!

Mora thesin me para dhe dola. Tani më, paratë do të më hynin në funksion. Po qe se nuk do të më vrisnin menjëherë, fillimisht do ta blija jetën time, sikur skllevërit. Do ta merrja dokumentin e lirisë që më lejonte të rroja. Me paratë e mbetura, do të ushqehesha mirë dhe shumë. Ushqimin do ta shoqëroja me një shishe me verë të kuqe. Do të rruhesha te berberi i hotelit. Do të shtrihesha në vaskën e mbushur plot me ujë të ngrohtë. Do shtrihesha në shtratin e dhomës së hotelit. Do të shikoja një film të mirë, të shoqëruar me një shishe Johnny.

Drita më ndali në vend. Pata përshtypjen se u verbova. Provova t’i hap sytë për së dyti, por pa sukses. Në errësirën time dëgjova lëvizje të shumta. Zhurma mbytëse trafiku. Prisja që çdo moment, ndonjë polic apo paramilitar të më qëllonte. Nga pamundësia që t’i hapja sytë, vetja më ngjau si partizanët symbyllur që do pushkatoheshin nga gjermanët në filmat Jugosllav. Por, kishin një zakon, para se t’i vrisnin i pyesnin se ç’dëshirë të fundit kishin. Një copë bukë të ngrohtë me pak gjalpë dhe pak djathë të ma bini në sheshxhirim. Sapo ta përfundoj filmin, më qëlloni. Xhirimi i filmit do të zgjaste me muaj…

Preka trupin se mos kisha ndonjë plagë. Isha i bindur, që edhe po të kishin shtënë në mua, nuk do të ndjeja dhimbje. Sepse kishte kohë që nuk ndjeja asgjë. Madje as dhimbje. Isha i mpirë. Kishte kohë që vetëm rroja.

Hapa sytë me ngadalë. Hija e ndërtesës përballë, më kishte rënë. Ula shikimin. Kisha qëndruar gjatë në vend.

Në supermarketin përballë, askush nuk priste në radhë për bukë dhe qumësht. Mora ekipin realizues dhe hyra me shpresë se do gjeja një bukë. Jo vetëm që kishte bukë me bollëk, por ishin dhe të ngrohta. Edhe pse kishte bukë me forma dhe përbërës të ndryshëm, mora bukën popullore. Ç’erë të mirë që kishte. E kafshova. Ndjeva dhimbje në nofulla. Ç’shije të mirë që kishte. U dhashë edhe ekipit realizues nga një cope bukë, që edhe ata ta shuanin urinë. Kur mbërrita tek arka, kisha ngrënë çerekun e bukës së ngrohtë. Ia dhashë dinarët serb arkëtares. Arkëtarja që mbajti hundën me dorë, më shikoi me habi dhe më tha se nuk pranonin dinarë serb. Dinari serb i përkiste së shkuarës. Tani pranonin vetëm euro. Ç’ishte kjo monedhe euro?! Ku isha unë?! Në ndonjë sheshxhirim futuristik?! As nuk pritej në radhë për bukë dhe qumësht me të cilën paguheshka me paranë futuristike të quajtur euro. Ç’emër koti i paskan vënë parasë. Skenarist pa imagjinatë. Euro më tingëllon si shkurtesë e Europë. Më mirë t’ia kishin vënë Kënaqësia. Nejse, varet se ku zhvillohet ngjarja e filmit. Sa shumë mendon njeriu në pak sekonda, mendova.

Një konsumator që erdhi dhe po priste në radhë pas meje. Burrë i madh me mustaqe, sa më shikonte mjekrën, sa më shikonte xhupin e dimrit në pikë të vapës. Kur pa dinarët serb të mi kthente arkëtarja, bërtiti në gjuhën shqipe: “Qenka serb, qenka serb”. “Nuk jam serb”, thashë me vete dhe ngarenda drejt daljes, pa arsye. Burri i madh me mustaqe filloi të më ndiqte. Unë ngarenda në drejtim të shtëpisë, që t’jua dërgoja prindërve bukën që po e prisnin. Unë ngarendja, burri i madh shqiptar me mustaqe më ndiqte.

Rrugës me të ngarendme për në shtëpi, shikoja policë dhe ushtarë të shumtë me lloj-lloj automjetesh policore dhe ushtarake. Dukej si një skenë e filmave futuristikë. Duhet të isha në ndonjë sheshxhirim të një filmi futuristik, sepse pothuajse të tërë flisnin anglisht. Njerëz të shumtë, makina të shumta, kaos, në rrugë dhe në trotuare. Të tërë kalimtarët më shikonin. Ishte e qartë që kisha hyrë në sheshxhirim. U kisha ndërprerë xhirimin. Tani prisja të dëgjoja zërin e revoltuar të regjisorit. Për sa kohë që isha në sheshxhirim, sikur isha i sigurt. Askush nuk do ta xhironte vrasjen e një kalimtari shqiptar…

Shkruar Nga
More from revista mapo

Kritikët botërorë në Tiranë: Kadare meriton Nobelin!

Si dëshmi nderimi që bota akademike e kulturore - shqiptare dhe e...
Read More