Kur bëhet ngjarje Teatri

Një nga shfaqjet më të debatuara të Teatrit Kombëtar, “Equus” e Petter Shafer, shkruar dhe vënë në skenën londineze në vitet ’70 është vënë në skenë nga Dino Mustafiq. Gazeta MAPO ka botuar së paku rreth katër artikuj kritikë, në vështrime filozofike, antropologjike, si dhe estetike – pothuaj të gjitha polemizuese në raportet me skenën dhe veprën, si tekst dramaturgjik. Më poshtë një tjetër mendim vjen nga kritiku Josif Papagjoni, që paraqet po ashtu interes, duke e parë këtë si një vepër autoriale të regjisorit

Nga Josif Papagjoni

…Një djalë 17-vjeçar, teksa rreket të bëjë gjënë më normale e më të zakontë/të pazakontë të një mashkulli me një femër, në një stallë kuajsh, i qorron gjashtë syresh me një çengel drejt e në sy. Po pse? Pse? Sepse… sepse… sytë e paqmë të kuajve e shihnin. Dhe ai kishte turp, nuk donte ta shihnin lakuriq teksa penetronte… Oh, sa turp!…I mbërthyer pas shfaqjes, ende imazhi i saj nuk ishte shuar nga truri im: gjaku i hedhur mbi trupin e lakuriqtë të një djaloshi. Gjaku i pasionit qe vallë, i epshit, i fuqisë, i djalërisë, i ndotur nga furia e instinktit, e tërbimit mashkullor, e marrëzisë apo s’qe veçse gjaku i pastër i një të riu të pafajshëm, të manipuluar, që e refuzonte bërjen pis të trupit dhe shpirtit, të vetë qenies si sakrilegj të kohës? Duartrokitjet e pareshtura të spektatorëve vazhdonin e vazhdonin gjersa shpërthyen, si në turravrap, në brohoritma, klithje entuziazmi dhe admirim. Për herë të parë pas shumë e shumë vitesh e shihja spektatorin të klithte ashtu, i ndezulluar, nën harrimin dhe sugjestionin e artit, praruar nga kënaqësia e thellë estetike, nga hipnoza dhe magjia e imazhit trallisës, e fjalës, e tingullit, e plastikës së trupit dhe shumëçkaje tjetër që rrënjëzohej te fuqia dhe pushteti i teatrit. Isha tërësisht i bindur se shfaqja e dramës “Equus” e Petter Shaffer-it, nën optikën regjisoriale të boshnjakut Dino Mustafic shënonte një NGJARJE për teatrin shqiptar. Pas viteve ’90 nuk jam përplotësuar kësisoj nga gjithë filtrat artistikë që teatri ka, si me këtë shfaqje. Ndoshta ka qenë dhe “Pamje nga ura” a ndonjë tjetër. Dhe jam ngazëllyer sinqerisht për teatrin tonë. Dhe kam thënë: Pse nuk ftojmë më shpesh regjisorë të formateve evropiane, që të dalim nga provincializmi i regjisurës, nga perimetri i saj tmerrësisht i vockël ndonjëherë, mes delirimesh e kinsash që të lodhin e mërzitin. Sepse Teatri Kombëtar është një forum artistik kombëtar, një katedër mësimi, një elitë vlerash. Po! U trondita nga bukuria dhe madhështia e shfaqjes. Nuk kam të drejtë të shpërfill të tjerat, aq më tepër të absolutizoj shijen time, por në mbi 50 vjet përvojë kritike, shpresoj të moj jem i gabuar. U trondita, më së pari, nga fuqia hipnotike e imazhit, nga totaliteti i spektaklit, nga përfytyrimi regjisorial dhe përndritja e tij, nga stili, njëmendësuar falë një përzierjeje shenjash e të shënjuarash, sa dinamike aq dhe ikonike, ku luhej pa tepri edhe me komiken edhe me tragjiken, edhe me të shfaqshmen edhe mistiken, me ritualin fizik dhe patosin fjalësor. Në mendjen time u ngul saora, koncepti frojdian i ndërtimit të psikës në dy kate a shkallë: vetëdija dhe pavetëdija. Lufta mes tyre, interferencat, impaktet, frenimet, krizat e shkaktuara, tejkalimi i tyre, gjakimi drejt paqes, harmonisë, rendit, përtej turbullirës, disharmonisë, kaosit. Dhe përmbi këto: ankthi ekzistencial. Ankthi si vuajtje e sakralizuar. Dhe frika. Dhe turpi. Dhe tërbimi seksual, në dukje i paarsyeshëm e çmendurak, në formë makthi, kllapie, por në thellësi me pretekst dhe shtysë fillore: ngërçin. Ka një sy që na sheh. I kujt është: i Zotit, i shoqërisë, i normës së lejuar, i “Tjetrit”? Ku duhet ta kërkojmë dhe gjejmë shpëtimin? Përtej kësaj ideje filozofike bazike, duke marrë parasysh se teksti është shkruar në vitin 1973 dhe në vitin 1977 i bërë film në Amerikë, kur në Evropën e rebeluar e gjysmë dadaiste ende vibronte i ashtuquajturi “revolucion feminist dhe seksual” për të shembur gjithë tabutë, ngulitjet, unë e ndieja se shumë shtresime të tjera kuptimore më kishin rrëshqitur sakaq. Dhe të nesërmen shkova rishtazi në shfaqje, shijova më shumë kësaj here fjalën e Shaffer-it dhe gjithë ekuacionin semantik të tekstit mbushur tejet me kundërthënie, por ama i fshehur në simbolika e metafora të mbivendosura regjisoriale, aktoriale e koreografike të bukura. E prapë më dukej se diçka nuk e kisha të plotë. Dhe e pashë për të tretën herë. Nuk u lodha aspak!… Tanimë m’u duk sikur e futa brenda vetes shfaqjen me tërësej. E shijova si logos, si ligjërim brilant dhe shumështresor prej penës së “vrazhdët” të anglezit të mirënjohur Petter Shafer, paçka se në kurmin e atij teksti janë shtuar edhe fjalë, gjer dhe ligjërime nga vetë regjisori, diku-diku apendikse pa vlerë, të panevojshme e madje spekulative, me ashk propagandistik, për të prekur gjësende me ndjeshmëri qytetare e morale në shoqërinë e sotme shqiptare. Ah, ky mëkat i hershëm?! E pati Piscatori, Brechti, futuristët, e pasuan edhe regjisorë të tjerë, sidomos postmodernistët, që futën në shfaqjet e tyre gjer dhe kronika televizive dhe slogane propagandistike nxjerrë nga gazetat. Por… por… mua më duken të tepërta, siç qenë dhe tek “Equus”. Pyetjes se pse e ka bërë regjisori këtë mbivendosje ligjërimore, mendja më shkon fill se ndoshta, ai ka dashur ta provokojë haptazi shoqërinë shqiptare ende të paçliruar nga pushteti i korrupsionit politik, i të drejtës së shkelur, i perversitetit moral dhe mediokritetit intelektual, me nervin tashmë të mpirë të protestës etj. Por ngasjen më të fortë dhe provokimin më të hapur ai e ka bërë për të goditur ballazi, madje vrazhdët, vargonjtë e trysnive erotike e seksuale, tabutë dhe komplekset që shoqëria jonë ka shtresëzuar gjatë shekujve, strukturat ende arkaike të kuptimit mbi raportin dashuror seksual dhe krejt suportin antropologjik që ende rri mbërthyer pas ndoca gjestesh të çartura, dhunuese, të tipologjisë së familjes sonë, ku sundon Njëshi-Mashkulli, marrëdhëniet patriarkale, demonizimi dhe “shëmtimi” i aktit natyror seksual i konvertuar në turp, mëkat dhe një gjë të shëmtuar, të blasfemuar, duke e ndrydhur njeriun dhe vetë lumturinë.

Adoleshenti Alan Strang, i luajtur me një pastërti, sinqeritet dhe fuqi shpirtërore emancipuese nga Igli Zarka, përjeton ankthe të mëdha, të papërballueshme, me ëndrra, çartje dhe halucinacione të frikshme. Psikiatri Martin Dysard i Timo Fllokos merr përsipër me metodat e tij që të depërtojë, gati si në një akt ekzorcizmi, në “shajnimin” që ka pësuar mendja e djalit, të zbulojë atje, sipas nënës së tij dhe ritualit tradicionalist katharsik kristian, “Djallin” e fshehur në trup. Në rrugëtimin e tij drejt të panjohurës së ndrydhur brenda traumës psikike të djaloshit, gjithmonë me një sens ironik e shpotitës ndaj vetes, shoqërisë, sikundër pamundësisë së metodave, mjeteve dhe misionit të tij prej psikiatri, në vend të territ psikik ku bulbon ngërçi dhe trauma psikoerotike e djaloshit të frustruar, ai njeh sakaq vetveten, kotësinë e misionit të pamundur, madje hedh dritë mbi rrezikun që kjo mënyrë komunikimi sjell, falë ekzorcizmit të dhunshëm, dështak, i cili, në vend që t’i çlirojë shpirtin dhe ta qetësojë djaloshin, përkundrazi e çon drejt lëshimit në abisin e vuajtjes së pafund. Tashmë vuajtja e indeksuar dhe e kuptimësuar si e shenjtë dhe hyjnore, shndërrohet në fuqi shkatërruese e diabolike. Epimi ndaj të jashtëzakonshmes kthehet në katastrofë. Fundi i shfaqjes është fatal. Ai vjen në formën veguese e si përpëlitje prej djaloshit Alan, përndjekur nga skrupujt dhe gjaku i pasionit të ndaluar e të anatemuar, i shkelmuar nga balerinët (gjithfarë ngërçesh, shtysash, ngasjesh, skrupujsh, tabush, që digjen e vrundullojnë brenda psikës së tij të përndezur). Dhe ai, si një Sizif, me gurin e gjakut-epsh të desakralizuar mbi shpinë vrapon e vrapon në një cikël ronitës lart-poshtë, nga shkallarja sipër në dyshemenë e skenës poshtë, në “kalërimin” e shumëdëshiruar sa dhe të pamundur, dëshpërues sa dhe vdekjeprurës, një farë përhirimi e mallkimi njëherit, i rrëzuar më në fund përtokë, pa frymë, mbledhur kruspull, i lakuriqtë, si foshnja në bark të nënës, rishtazi i gjendur atje ku nis ngjizja, në fillim të fillimit, nën syrin e njerëzve mbi shkallare (“Theatroni” antik grek), të cilët gjestikulojnë në funksion të spektatorit të metaforizuar dhe kryejnë ritualin thuajse primitiv, si nëpër tempujt antikë, a rite sakrifikimi ndaj Hyjit të plotfuqishëm e të pamëshirshëm. Dhe kështu bashkohet e hershmja dhe e sotmja, primitivja dhe e fundmja, Hyjnia e vjetër e copëzuar në një mijë Zota si politeizëm me Hyjninë e re të “kohës së re”, e tubuar në një të vetme. Po cila na qenka kjo Hyjni? Vallë, arsyeja? Apo cinizmi? Dhe e panjohura vazhdon të mbetet perandori i shpjegimit të mistikës njerëzore dhe misteri, e dështimi ynë. Kjo është një ide që më erdhi si zbulesë nga koncepti regjisorial i Mustafiqit. Alani therorizohet jo thjesht nga pamundësia e tejkalimit të tabuve dhe të vetë shoqërisë tabuiste, por dhe nga paaftësia jonë si shoqëri, si familje, si shkencë, si raporte prindër-fëmijë, burrë-grua, mashkull-femër, shoqëri-individ, fe-shkencë, dije-padije, doktrinë-personalitet, nga krejt një agnostikë vështirë e rrokshme me tërësej. Por dua ta them se ideja regjisoriale e Mustafiqit mua m’u duk diçka që e superonte fillesën filologjike të tekstit dhe gjakonte, ndoshta, të shkonte përtej ligjërimit inteligjent e filozofik të Petter Shaffer-it, duke u mirëseardhur dhe strehuar bukur mirë në mendjen time, njësoj si një totalitet ideor, si kahe e larmishme semantike, një thurimë mendimesh dhe emocionesh që, në të shumtën e rasteve, janë mirëfilli ontologjike, pra të vetë qenies si të tillë, në gjithë kundërshtitë, antinomitë, dikotomitë që ajo ka dhe shpreh. Prandaj e vlerësoj tepër mesazhin e begatë filozofik të shfaqjes, i njëmendësuar njëherësh në shumë filtra. Krijimi i një feje të re, pra dhe një ideologjie të re, i një perandorie të re etj., pretenduar nga psikiatri Martin Dysard, rezulton një dështim me pasoja tragjike. Një vlerësim tjetër për shfaqjen besoj se lidhet me praninë e disa poetikave e stileve regjisoriale bashkëkohore, me gjuhë e kode teatrore moderne, ku ti ndjen p.sh. performimet rituale të Grotovskit me himnet, agnostikën, misterin e kumtit religjioz të tretur te figura e një Krishti në formë sivëllai të shkrirë te njeriu i sotëm; ndjen trajtimin gjestual, duke i “figuruar” lëvizjet e skematizuara, siç bëhet me aktorët e vendosur në shkallare, që regjisori i shndërron në robotë e manekinë, me lëvizje të prera e qesharake, sikundër shoqëria është bërë e tilla nga dhuna e ritualit social dhe prepotenca teknologjike; ndjen muzikën e bukur të Endri Sinës, një afsh i brendshëm me madhështinë dhe tragjizmin e saj thuajse solemn e sublim; ndjen përpunimin koreografik nga imagjinata shenjuese e Gjergj Prevazit, çka i ka dhënë mizanskenës dhe veprimit aktorial në përgjithësi vizualitet, energji, qasje asociative dhe alegorike, prej nga do të veçoja sidomos lëvizjet e vrullshme e të prera të valltarëve-aktorë në çastet e “ekzorcizmit” të Alanit dhe shtyrjen e tij përpara spektatorit, “kalërimin” me dy aktorët hipur në dy podet, po ashtu elegancën e etydit të prekjes së gishtave dhe këmbimit të trupave të rrokur duarsh si të ishte një lule e çelur a një valë deti gjithë hir, ashtu siç dashuria është: një ndjesi komunikimi, prekjeje, paqeje, lumnije (sa shumë ta kujton metaforën e Mikelanxhelos në afreskun e mirënjohur të kishës Sikstine në Romë); dhe, ndoshta, figura më e bukur, më emocionale, është hapja e krahëve të Alanit, vendosur mu përpara spektatorëve, i lakuriqtë, dhe fill më pas bashkëngjitja e kalit në trupin e tij, emblema e vetë shfaqjes, “Equus”-i, e cila s’ka se si mos të të sjellë ndërmend vizatimin e Leonardo da Vinçit, kumtin hyjnor, harmoninë trupore dhe ekuilibrin shpirtëror, shoqëruar nga një muzikë prej tingujsh të madhërishëm. Është një therori. Më në fund “kali”, simbolika e fuqisë, e seksualitetit, e vrapit, por edhe e paqes, bashkohet me trupin e lakuriqtë të njeriut, duke krijuar një simbiozë që prodhon harmoninë, njësoj si metafora e bashkimit të kalorësit me kalin në figurën mitike të Centaurit, tanimë me atributet e Hyjit të hershëm, origjinar, primitiv, naiv. Po njësoj, alegoria të çon edhe te shpjegimi i Frojdit për domosdonë e harmonisë mes vetëdijes dhe pavetëdijes. Po ç’është ky Alani vallë, një centurion që kamzhikon Jezusin drejt kryqëzimit dhe Golgotës apo një qorrues sysh të kuajve, një shpikës perëndish, shpikës i “Equus”-it, kjo Hyjni antike e prodhuar qysh në zanafillat e njerëzimit? Gjakun e kujt i hedhin përsipër në fund: të Jezusit apo të Equus-it, hyjnisë së vjetër apo hyjnisë së re, luftëtarit apo paqësorit, syrit të verbuar apo syrit të çelur? E ç’rëndësi ka! Metafora regjisoriale është aty dhe gjithkush e bën dekodimin sipas perceptimit të vet, sepse arti është pikërisht një rebus kuptimesh, një kurm polisemantik, i vendosur përherë në raporte dialektike me pritësin, nivelet e dijes dhe shijes estetike. Alani kërkon një Perëndi, me fytyrë njeriu (Krishti) apo me fytyrë kali (Equus). Kë të zgjedhë: Perëndinë ndëshkuese apo Perëndinë përfalëse? Perëndia që zgjodhi, e çmerit, e ndëshkon, e vret. Perëndia që refuzoi, e lë në terr. Dhe drita mungon. Zgjidhje s’ka. Ajo është tragjike. E përpunuar me mjete teatrore të një mizanskene dhe imazhi domethënës, pohohet ideja se njeriu dhe seksualiteti i tij janë një fuqi e përbindshme, që ne e mbajmë brenda vetes si fatalitet, i vëmë mëgojëza dhe nuk e lëmë “kalin” që të vrapojë, të tërbohet e shkumëzojë në epsh e pasion, në gjak e vrull, të jetë vetvetja, ashtu siç është dhe jo ashtu siç duan të na e modelojnë të tjerët: doktrinat, fetë, institucionet sociale, përfshi familjen, moralin, tabutë, skemat dhe klishetë etike të ngurtësuara etj. Të gjitha këto duan ta futin në kafaz “bishën” që ne kemi brenda vetes, “Equus”-in tonë. Dhe kur ato e mundin dhe e futin “Equus”-in tonë në kafaz, kur e lidhin dhe i vënë mëgojëzën e rregullave të ngurtë, imponimit, dhunës, autoritetit abuziv, anakronive sociale e antropologjike, ideologjive totalitare dhe gjithçkaje tjetër që na rri mbi krye si një Zot i verbër, dhunues, i frikshëm; kur ne e pengojmë “Equus”-in tonë të vrapojë, më saktë kur ne nuk e kalërojmë dot këtë “Equus”, atëherë ne, domethënë njeriu si i tillë, deformohet, natyra e tij shprishet; mendja jonë mbushet me skrupuj, ne bëhemi robër të rregullit, të konvencionit moral, të doktrinës dhe “leksionit”, të klishesë, të ligjës dhe kufizimit. Ne e kemi tabuizuar natyrën tonë. Ne kemi vendosur mbi lirinë dhe shpengimin e saj një fe të re. Ne kemi krijuar një tjetër FE. Bash këtë pretendon dhe psikiatri Martin Dysard, për t’i dhënë djaloshit Alan fenë e Abstraksionit, ndonëse ai e di se edhe ky kinse Religjion i ri i Qytetërimit Teknologjik, kur barqet e qyteteve çahen nga rrugët e gjera dhe autostradat, kur tregjet mbushen me robotë dhe besimet fetare janë paketuar në formën e “informacioneve etnokulturore”, është i tëri një dështim. “Equus”-i i hershëm, Centauri si Hyjni primitive ka ikur, diku larg nëpër muguj kujtesash të hershme ka mërguar. Prandaj dhe njeriu do të vuajë ankthin e të panjohurës, absurdit, agnostikës. Ai, si dje edhe sot, po njësoj do të çmeritet nga shndërrimi i dashurisë në seks të ndyrë, ku pasioni vdes dhe vetë akti erotik shndërrohet në një ritual lakuriqësie pa emocionin tronditës, pa mistikën, pasionin, shpirtin, madje edhe pa këndelljen etike dhe estetike. Një bosh i madh, kërcënues, vetëgëlltitës. Sikur njeriu i sotëm të mos kishte panikun brenda barkut të vet, si dhe ca skrupuj të tabuizuar, ai do kalëronte mbi trupin e çdokujt me gjithë lirshmërinë, furinë dhe tërbimin që fal trupi e shpirti bashkë, lëngjet, orgazma, fuqia, bukuria. Dhe ai nuk do të kishte ndotësi aspak, as neveri, si nëna e Alanit, që pastron trupin e saj me “furça” e pece, e tmerruar nga epshi i sinqertë i të shoqit. Ishte ky një interpretim brilant i Ema Andreas, nga rolet më të goditura, mbase më i karakterizuari, i mbajtur në një grotesk të lehtë, ku shtresimi komik dhe tallja nuk teprohen, përkundrazi vetëdisiplinohet brenda tipit dhe qesëndisë, me të cilin kam qeshur jo vetëm shpenguar, por si të thuash edhe “bukur”, duke vlerësuar mençurinë dhe inteligjencën e të luajturit. Por edhe Arben Derhemi në rolin e të atit, e solli vuajtjen e pamundësisë së realizimit seksual të vetvetes, duke ushqyer idenë kryesore të shfaqjes, ndonëse kjo vuajtje, si nga teksti, ca më shumë nga regjia dhe aktrimi, i bishtnon enkas tragjikes dhe trajtohet nën një hare dhe qasje komike.

Afërmendsh që loja e Timo Fllokos si Martin Dysard, ani pse në formatin e tij të njohur dhe me elemente patosi, krijoi efekte të forta sidomos në marrëdhënien me Alanin ku, teksa rrekej të shpërthente subkoshiencën e tij e t’ia qiste ankthin përjashta, ndjente se edhe vetë kishte brenda pavetëdijes “Equus”-in e vet, komplekset prej mashkulli që e ndrydhnin, e dyzonin, dhe prandaj lakmonte pakëz paqe, qetësi, siguri, vetëbesim, përkëdhelje, që “molla” mos të copëtohej e të bëhej dysh, sikurse shpirti i tij ishte. Edhe ai vuante po njësoj, qe një sivëlla i dyzimit, por tashmë në sipërinë e një intelektuali dhe njeriu të dijes, jo si Alani i paditur e në fillesat e përvojave seksuale me frustrimet e tyre, çarjen e thellë mes arsyes dhe instinktit, mes vetëpërmbajtjes dhe shpengimit, mes paqes dhe tërbimit, mes koherencës dhe kaosit. Sepse, siç na kumton shfaqja, kjo është vetë vallja e dashurisë dhe kështu ka për të qenë, si një Shenjë e Shenjtë, Hyjnore, një kod sakral, jashtë të cilit njeriu vuan disintegrimin e vet. Karaktere të veçanta realizuan dhe Erjona Kakeli me infermieren, Krist Lleshi si e dashura e Alanit etj.

Teksti brilant i Petter Shafferit solli vuajtjen njerëzore si qasje ekzistencialiste, diçka e përhershme, e pashlyeshme, e pashmangshme, e koduar, rrjedhimisht tragjike. Vuajtja e shenjtëruar. Brenda frikërave tona, vetëkontrollit, kujdesit, syrit të botës (syve të “Equus”-ve tanë), ky tekst na thoshte gjithashtu se duhet t’i japim herë pas here hapësirë pasionit, dashurisë, vrullit, “Equus”-it, metaforës së pushtetit të pavetëdijes, erosit dhe libidos, kodit të “gjakut”, nën syrin e çelur të arsyes. Ky sy s’duhet verbuar. Kur ai verbohet, njeriu bëhet rob i gjakut të pasionit, i vuajtjes, i ndërkryerjes. Kur ky “sy” metaforik sheh brenda honeve të psikës, ai bëhet një shëlbyes, një çlirimtar. Kur ai tjetërsohet dhe bëhet si syri i Cerebrit, njeriu dhe shoqëria krejt lëngojnë nga ngërçet dhe komplekset, nga gjithë tutorët dhe tutorizmi, nga idetë e ngulura dhe doktrinat, nga dinakëritë dhe shpikjet për të kontrolluar dhe robëruar mendjet, njeriun, për t’i vënë “mëgojëzat”, për t’ia zaptuar lirinë, që ai të mos kalërojë siç vetja e thërret nga përbrenda, siç Zoti dhe Natyra e kanë bërë…

Shkruar Nga
More from revista mapo

Berisha: Racizëm i ulet i Edvin Kristaq Ramës ndaj Veriut

Kryetari i Partisë Demokratike, Lulzim Basha reagoi pas vendimit të Byrosë së...
Read More