Ledia Dushi: Mosvëmendja njerëzore e bën vdekjen të mos vihet re



ledia dushiPoetët e tmerrshme/ Vëllimin e parë me poezi, Ledia Dushi e ka në gegnisht, edhe e gjithë krijimtaria e saj poetike kështu ka rrjedhur. Në gegnisht. Mund të jetë ndër të vetmet autore nga veriu, fanatike e krijimit e shkrimit natyral të dialektit gegë. Ka shkruar vetëm poezi, ka përkthyer, ndërsa ka një perceptim gjenealogjik të poezisë si vijnë raportet me sendet, jetën, vdekjen – pa trysni të gjuhës, me gjurmë të fshehura të nënvetëdijes

Intervistoi: Violeta Murati

Jeni poete gegë, që shkruani gegnisht qysh në fillim, madje herët fare, duke qenë nga shkaqet e një polemike të hapur mbi shkrimin në gegnisht. Sigurisht keni thyer tabu, çfarë kujtoni nga këto fillime, si u përplasët për poezitë e tua në gegnisht?

Unë vetë nuk përplasem. Mendja e njeriut është e lidhur me shqetësimet e tij. Përbëhet prej tyre, drejtohet prej tyre. Sa më i madh e sipërfaqësor shqetësimi, aq me e madhe nxitja për kundërshti. Të menduarit në një mënyrë të diktuar, cilido qoftë burimi i kësaj mënyre, e drejton njeriun kah vështrimi i dobët.

Ideologjia njëdrejtimëshe e një kohe shpresoj, të kaluar, ka diktuar ndër të tjera edhe gjuhën, edhe mënyrën e të shkruarit.

Unë kam filluar të shkruaj do ditë mbas asaj kohe. Si shumica e atyre që shkruajnë, edhe unë shkruaj e them të vërtetat e mija. E për të vazhduar më tej, kam mjetet e mija të përzgjedhura e të dashura, nëse doni. Gjuha është njëra prej tyre, e dashur por aspak thelbësore. Asgjë nuk është ashtu siç duket, as poezia s`është ajo që duket. Nëse gjuha është mjeti, thelbësor në këtë rast është ajo çka mjeti përcjell, asosacionet, e padallueshmja me sy të lirë, shenjat, simbolet, alegoritë, këto janë “qëllimi”, rruga drejt së vërtetës, “filli i artë”, zanafilla.

Ky është qëllimi që duhet t`i shqetësonte njerëzit që janë të prirur për t`u “shqetësuar”…Pra, polemistat dhe përpjekjet e tyre kanë shkuar kot. Si gjithnjë polemistat nguten ose qëllimisht i fryjnë zjarreve që digjen kot duke nxjerrë kështu jashtë vëmendjes thelbin e sendeve. Ajo çka ishte për t`u “thyer” ishte dhe është mënyra e të menduarit në një mënyrë të diktuar pa asnjë shteg ikjeje…

Kritika nuk e ka ndjekur aq sa duhet, me vëmendje, krijimtarinë tuaj. Po edhe ju nuk jeni nga ata poetë që prodhoni libra çdo muaj. A mund të na bëni një vështrim të shkurtër si erdhi libri i parë, çfarë sfide krijuese ka qenë për ju?

Nuk jam dikush që paravendos sfidat. Sendet ekzistojnë pavarësisht nesh e të gjithëve.

Me vjen ndër mend një poezi e diku para njëzet vjetëve e më shumë, me titull “Unë dhe fundi kemi në mes diellin”…

Një njeri që pa vetëdijen e vet vendos një raport të tillë, që për mua është shumë më shumë se raport fjalësh, nuk mendon as të “prodhojë” libra çdo muaj e as çdo vit.

Jeta e librit nuk ka të bëjë gjithaq me jetën e poezisë si kërkim i pafund.

Diçka ka filluar në një pikë diku në tokë, për t`u kthyer mbrapsht drejt zanafillës dhe vija as mbyllet e as hapet, thjesht vazhdon. Poezia s`është as gjuha e as e vërteta; poezia është mënyra për t`u kthyer tek e vërteta.

Cilët ishin kontaktet poetike, më të rëndësishme për ju, ndërsa nisët të shkruanit. Leximet, autorët, vendi si kanë ndikuar tek ju, në formim dhe krijimtari, sigurisht?

Sendet që kam mundur të shoh nga dritarja e shtëpisë janë pak e asgjë. Përreth pallate, poshtë një oborr shtëpie e nga ana tjetër një fushë mes pallatesh që në më të shumtën e rasteve ishte e mbushur plot me ujë prej shiut të pafund. Në dimër e ftohtë, verës pikëzuar dhe “tingëlluese” prej guakjeve. Deri këtu, pak e asgjë.

Më larg prej syve, por afër meditimit ishte liqeni, drurët, natyra. Por përmbi gjithnjë qielli. Me shumë yje e hënë e diell se sa njerëz e sende të prekshme.

Dhe dëshirë, djegë për sende të pashpjegueshme. Ndjesi të pakuptueshme që vinin deri tek letra nëpërmjet një të folmeje kushti pa të cilin s`mund, “gjuha”, që unë e kam të zakonshme se e dëgjoj qysh në lindje. “Gjuha” e poezisë së traditës që e njoh qysh gjithnjë. Mandej leximet, përkthimet. Mandej fillimi, fillimi është i leximeve të hershme për fëmijë, Liza, Cakmaku, Pinoku, Shitësja e vogël e shkrepëseve… prej këtu nisesh e thonë që kur plakesh aty rikthehesh prapë…

Ka një kujtesë njeriu, të cilën e përdor në rastin tuaj, si krijuese për të lënë gjurmë, ose për të mos ripërsëritur historinë. Cila është kjo kujtesë, më e forta për ju, që ju nxit edhe shkrimin?

Nuk bëhet fjalë për një kujtesë për sendet apo për njerëzit, por për një kujtese primordiale. Është një kujtesë për të cilën ti nuk je i ndërgjegjshëm. Një kujtesë e fshehur brenda secilit prej nesh. Siç thotë Jungu, Ka shumë forma marrëdhëniesh. Ne mendojmë për lidhjet familjare, marrëdhëniet seksuale, miqësinë, por ka diçka tjetër…nganjëherë mes dy qeniesh njerëzore shtrihet një “fill i artë”. Dhe vetëm kur e çjerrim vellon e Mayas, mund ta dallojmë këtë “fill të artë”.

Bëhet fjalë për një vello të natyrës metafizike apo iluzore, e cila ndan individin nga njohja/perceptimi i realitetit, dhe sipas kulturës hinduiste  (Hare Krishna apo Advaita Vedặnta ) të pengon të arrish çlirimin shpirtëror dhe të prangos në ciklin e vazhdueshëm të vdekjeve dhe ringjalljeve. Të njëjtën gjë na sugjeron edhe metafora e shpellës së Platonit, ku njeriu paraqitet i mbuluar me një vello që në lindje  dhe kur e heq atë shpirti i tij zgjohet nga një letargji njohëse apo injorance metafizike, në mënyrë që të mund të meditojë më në fund lirisht mbi thelbin e vërtetë të realitetit…

Para disa kohësh, flasim për një nga vëllimet e tua poetike, ka një fill dramatik që rrallë e gjen në një kompozim të tillë sa tek ju, ku trajtat e vdekjes vijnë kaq të ashpra, aq biblike, aq delikate. Pse kjo shprehje, çfarë e bën vdekjen kaq të mistershme dhe të lexueshme njëkohësisht, rasti juaj?

Një prej zbulimeve të para që njeriu bën kur mediton, është prania e vdekjes. Fakti që një moment këmbëngul me tërë forcën në ekzistencën e tij, e bën këtë sepse ai vdes. Vdiset dora-dorës, në mënyrë konstante. Vdekja është një prani e ajo na e rrëmben vazhdimisht çastin me të cilin lidhemi. Madje ky çast ka vlerë pikërisht për faktin se vdekja na e rrëmben. Po të mos ishte vdekja, nuk do te ekzistonte as vitaliteti, as vetë qenia; qenia është e tillë sepse mosqenia e vdekëson, si të thuash.

Jeta ekziston sepse vdekja përplaset vazhdimisht për të. Kështu mësohesh ta njohësh këtë prani. Sigurisht, mosvëmendja njerëzore bën që vdekja të mos vihet re.

Fjala vjen, nëse shohim një peizazh. Nëse e sheh me vëmendje, peizazhi nuk është asnjëherë i njëjti. Peizazhi duket sikur është i ngërthyer në një gjendje shqetësimi, është gjithnjë sikur do të vdesi e do të futet nën dhe. Mjafton pak, krejt pak, një lëvizje e ajrit, një ndryshim i vogël i dritës, një ndërhyrje e papritur dhe gjithçka ndryshon. E megjithatë peizazhi na dukej aq i ngulitur e i palëvizur.

E vëmë re edhe më shumë këtë gjë kur ndodhemi përballë detit. Ujët e detit rrjedh vazhdimisht në një vdekje të vazhdueshme; mbase pikërisht për këtë gjë prania e detit të tërheq aq shumë. Ndoshta sepse vdekja aty është e qartë; nuk ka dallgë që zgjat, dallga është kalimtare, dallga vdes përnjëherë.

Kështu, nëse mësohesh me praninë e vdekjes, e vë re që edhe ne vetë po vdesim, sepse vdes brenda nesh gjithçka për të cilën nuk kujtohemi më, e kujtesa jonë nuk është aq e fortë e aq e gjerë. Kur je  në një farë moshe nuk  arrin të kujtosh as ndodhitë e viteve të tëra; nuk jemi më në gjendje të themi se çfarë kemi bërë  në një ditë të caktuar të dhjetë apo pesëmbëdhjetë vjetëve më parë. Madje, ç`ështe e vërteta, nuk arrijmë të kujtojmë sa e si duhet as atë që kemi bërë një javë më parë. Pra, tashmë gjithçka ka vdekur.

Në të vërtetë nata e vret thuajse krejt ditën e mëparshme dhe, dreqi e mori, po të mos e bënte.

Nuk mund të jetosh i mbërthyer nga ajo që ke jetuar, e për këtë, nëse je sado pak i përgjegjshëm, duhet me iu falë nderes vdekjes.

Prandaj, në vetvete vdekja është thjesht kjo përvojë e përditshme, shumë më e fortë gjatë natës, e që në një farë pike e zhduk krejt përvojën; e ty nuk të mbetet tjetër përveç kësaj zhdukjeje. Nëse mësohesh, nuk ka pse me të plagos, dhe kjo gjë e rrezon misterin.

Vdekja është zhgënjyese, apo njeriu, çfarë të shqetëson në këto raporte?

Mbas kësaj, vdekja, dija për të cilën të nxit me qene gjallë në të gjitha kuptimet, është e qartë, por njeriu, njeriu i sotëm për më shumë, ai që thotë se jeton në dritë, njeriu është zhgënjyes, njeriu i sheshtë, si mendimi i profanëve për formën e tokës… Dikur njeriu kishte auren e vet, por që koha ia ka shuar.

Sot jeton mes sendesh e njerëzish aspak serioze, që për antonomazi nuk rrezatojnë asgjë.

Jetojmë në një spektakël tashmë të zakonshëm çjerrjesh e dehumanizimi e, sa më shumë sheh (këtu, kupton din) aq më shumë tërhiqesh. Raporti e këndvështrimi nuk janë aspak poetike, por zhgënjimi është tejet tragjik.

Një cikël i pabotuar, që nuk ndryshon formën, por kuptimin duket sikur krijon një fazë tjetër të procesit tuaj krijues. Flasim për disa poezi ku ndjehet erotika, si një kontradiktë e brendshme. Çfarë ka ndodhur tek ju, në këtë raport, pse qenia kërkon ndryshime në gjuhë, forma, shprehje? A jeni në gjendje të na tregoni këtë kalim, pse ka ndodhur?

Nëse bëhet fjalë për ndonjë farë “ndryshimi” nga poezia në poezi, me kalimin e viteve, nuk është gjuha në vetvete, por thelbi i kërkimit të brendshëm. ..

Për hir të së vërtetës, poeti nuk është edhe psikologu apo zbërthyesi. Mendoj se, nëse unë përpiqem të gjykoj e analizoj mbi atë që bëj, kapërcejtë apo inicimet, atëherë shi në atë moment kam shkatërruar thelbin e krijimit poetik…

Edhe gegnishtja juaj ka ardhur më afër gegnishtes letrare, pse kjo nevojë, apo është një diktim jashtëletrar?

Nuk e kuptoj në të vërtetë se çka nënkuptoni me “gegnishte letrare” apo me pozicionimin “më afër”. Unë nuk di që ka një të tillë të kanonizuar.

Besoni?

Besoj se nuk besoj… Besimi është një koncept relativ.

Nëse ju intereson të dini se në çka “besoj”, ajo është dija e pafundme.

Çfarë fuqie është hyjnia, e shenjta tek një poete, krijuese?

E vetmja gjë që më vjen ndërmend është figura e Shamanit. Shamani është ndërmjetësi; ai futet tek sendet, fillimisht nëpërmjet imitimit te tingujve e gjesteve deri sa përthith esencën, duke përftuar një hartë të plotë të të gjithës. Shamani është përçuesi…

Ju keni shkruar vetëm poezi, a keni tentuar të sfidoheni edhe në prozë?

Nuk kam, siç e thashë, asnjë lidhje me konceptin «sfidë». Nuk bëj asgjë për, apo e nxitur nga…Poezia më mjafton për të përcjellë simbolikat, konotacionet si dhe kërkimin e brendshëm drejt zanafillës.

 Por, ka një paradoks, ju jeni përkthyese nga italishtja, me tituj e autor të mendimit, letërsisë si Eco, apo “Shembja e burrit” Sandro Veronesi etj. Këto janë në prozë, romane, sfida leximi filozofik, si jeni ndjerë?

Nuk mendoj se ka kurrfarë paradoksi. Asnjëra nuk ndërhyn tek tjetra. Për më tepër që, titujt që ju përmendni thelbësisht për mua kanë qenë punë, porosi me pagesë. Vazhdoj të lexoj edhe më “rëndë” se sa Eco, sigurisht, e asgjë nuk më përcillet në paradoks, nisur gjithnjë nga këndvështrimi që ju e përdorni paradoksin.

Ju keni doktoruar në antropologji, etnografi, mbi një strukturë epike shqiptare siç janë gjama e burrave,  ka elementë që janë zbuluar tek ju, që e pasurojnë krijimin?

Është përsëri krejt e kundërta. Është kërkimi poetik ai që më ka drejtuar kah njohja e ritualit në kulturën tonë, e konkretisht kulturës së vdekjes, nëpërmjet zbërthimit të një prej ritualeve më të veçanta që është ai i gjamës së burrave në Dukagjin.

Për shembull, në ciklin e pabotuar ndeshim, ujin, drurin, një raport fizik aq natyral mes njeriut dhe natyrës. Ka metaforë të shumtë poezia juaj, me gjurmë të fshehura të nënvetëdijes.  Çfarë e nxisin procesin tuaj krijues, në këtë rast si fillon “kushti” poetik?

Plotnia. Trishtimi i plotnisë.

*Ky shkrim u botua në kuadër të projektit “Udha e Shkronjave”

loading...
Shkruar Nga
More from revista mapo

Shkrimtari i braktisur, Ismail Kadare: Një prill me Fredin!

Postmortum: Për herë të parë krijimtaria poetike 40 vjeçare e Frederik Rreshpjes...
Read More