Rudi Erebara:Mungesa e kujtesës sëmundja më e rëndë që kemi ne si komb

“Pas 25 vjetësh, Shqipëria është ende në dorë të diktaturës. Fatkeqsi e madhe. Janë po ata që bënë diktaturën, është po ajo gjendje e shpronësimit të përgjithshëm që e ktheu shqiptarin në “mall kinez”. Një produkt me një funksion, pa pronë, pa trashëgimi. Një qenie njerëzore me dy krahë e dy këmbë me jetën të lidhur pazgjidhshmërisht me shtetin.”

 

Intervistoi: Vladimir Karaj

_mg_2734-2
Rudi Erebara, foto:Xhodi Hysa

 Për Rudi Erebarën Tirana që kemi sot është thjeshtë një fjetore. “Nuk ka ngelur më asgjë, përveç stinëve kur kalojnë mbi Dajt. Edhe në krahasim me atë që mbaj mend unë për Tiranën si qytet, kjo që kemi sot është një katastrofë”, thotë ai. Shkrimtari dhe përkthyesi foli për Mapo në një intervistë të gjatë, për letërsinë, diktaturën dhe qytetin ku u lindi. Dy romanet e fundit “Vezët e Thëllëzave” dhe “Epika e yjeve të mëngjesit”, janë rrëfime për ngjarje të ndodhura nën diktaturë, të shkruara me detaje ngjedhëse e revoltuese, por që njëkohësisht janë në shërbim të asaj kujtese kombëtare e cila sipas tij i mungon Shqipërisë. “U dënuan njerëz me burgje të gjata se bënin pikturë, se qepnin pantallona, se thanë nuk ka vezë, a nuk ka qumësht. Mungesa e kujtesës historike është sëmundja më e rëndë që kemi ne si komb. Edhe më e rëndë se droga e krimi i periudhës post-diktaturë. Sa e tmerrshme ka qenë diktatura komuniste e pasqyron tej e tej eksodi”, thotë Erebara.  Shkrues i një sërë librash dhe përkthyes i disa veprave që në mënyrë të habitshme i mungonin shqipes si “Balena e Bardhë, Mobi Dik”, Erebara është i shqetësuar për letërsinëe dhe atë që shkruhet e konsumohet në ditët tona. “Libri trajtohet si “mall kinez”. Blerësi i shërben vetes pa shumë kërkesa, pasi është lirë, jo për nga çmimi, pasi “Balena e Bardhë, Mobi Dik” me 600 faqe me rreshtat e ngjeshur dhe X-s libër me 100 faqe me germën e madhe e rreshtat e hapur, kushtojnë ekzaktësisht njëlloj. Pra kemi të bëjmë me një lexues që po kërkon të konsumojë, jo të ushqehet. Si ai njeriu që pas një dreke të rëndë, ha në fund patatina, jo nga uria, por se do të vazhdojë të konsumojë”, thotë ai.  Ai mbetet njëkohësisht i shqetësuar për “rikthimin e komunizmit”, pasi e sheh vendin sërish në dorë të saj dhe shqiptarin e shpronësuar dhe “pazgjidhshmërisht të lidhur me shtetin”.

 

Si e mban mend Tiranën?

Unë Tiranën e mbaj mend si një qytet, prej të cilit nuk kam se çfarë t’i tregoj më fëmijëve të mij. Çdo gjë e bukur që kishte qyteti u prish. Është zhdukur. Nuk ka ngelur më asgjë, përveç stinëve kur kalojnë mbi Dajt. Edhe në krahasim me atë që mbaj mend unë për Tiranën si qytet, kjo që kemi sot është një katastrofë. Një fjetore si ato të aksioneve. Kapanone si në kampet e përqëndrimit nazist a komunist. Tirana ishte një qytet me dritë, tani është një qytet i mardhur nga hijet. Gjelat që këndojnë sot mëngjeseve më duken si të burgosur. Tirana nuk ka qenë ndonjëherë ndonjë qytet i pastër, por nuk ka qenë kurrë kaq pis sa sot. Tiranën e mbaj mend si qytetin ku lakohej fjala e protestës kundër komunizmit në dialektin e qytetit, aq sa spiuni i sigurimit shpesh nuk dinte ta shkruante në raport. Tirana ishte një qytet i madh shumë në sytë tanë, edhe pse mund ta përshkoje të gjithën për gjysmë ore me biçikletë nga njëri cep në tjetrin. Sot që është një qytet shumë më i hapur, në vend që të bëhej edhe më qytet, është bërë edhe më fshat.

Po e mbaj mend mirë kur u bë unaza. Aty tek “Brryli” u bë lagjia me pallatet silikate nga të burgosurit ordinerë e politikë. Aty mbaronte Tirana urbane dhe vazhdonte si lagje e jashtme e qytetit. Ishte qetë. Por megjithatë kishte aksidente me makinat në rrugë. Edhe me vdekje. Këto aksidentet e rënda më peshojnë ende në kujtesë, edhe pse nuk di të ketë vdekur njeri nga të afërmit e mij. Pastaj unë di të flas për lagjen ku u rrita. Lagje me baçe. Me pemë, me fruta, me verë të freskët ku digjeshe nga dielli vetëm në rrugë. Banorët e lagjes sot më enden në kokë të gjithë si njerëz të shtëpisë. Kur përpiqem të futem edhe më thellë, apo më në detaj, më kujtohen futbollet me gjithfarë topash, por unë nuk kam luajtur shumë, më shumë jam marrë me hekura, lexoja libra kur ruaja zogjt e verdhë të pulave të bardha se mos m’i hante macja. Nja dy vera rresht kam rritur nga 30 zogj. Më dilnin gjela. Shumë rrallë pula. Nja tre ose katër. Kur i therëm, verën e dytë e gjetëm që i kishin bërë vezët pas një kaloriferi të vjetër. Pastaj mbaj mend dy lepuj, një të bardhë e një gri. U ra nuselala. Atë gri, femrën, e mbyti. I bardhi shpëtoi. Mbaj mend se i kishte brenjtur me dhëmbë veshët e hollë, vende-vende të tejdukshëm. Kështu kam lexuar, gjithë Shekspirin, Balzakun, Hygo, Kadare, plot rusë, duke ruajtur pushverdhët mos m’i hante një dac i madh i kuq. Edhe m’i hëngri njëherë kur shkova të çoj tavën në furrë. Lexoja “Hiperboloidin e Inxhinjer Garinit” A.N.Tolstoi. E kishte mbytur një zog edhe ma kishte lënë mbi libër, mbi një pullë gjaku, në faqen 89. Edhe mbaj mend se unë nuk bleva akullore. Shkova bleva peshk. Bëra një lak me kavo frenash biçiklete edhe e ruajta. Laku e kapi macen nga koka. E pashë të përpëlitej duke u mbytur. Pastaj më erdhi keq edhe e lëshova. Nuk jam penduar. Më mbyti 22 zogj. Mundim i madh per t’i blerë rrugës për te “Uzina e tankeve”, me rradhë të gjatë shumë, ku shpesh dilje bosh. Ishte koha kur nëpër vitrinat e dyqaneve, kishte vetëm kavanozët e trishtë të fërgesës së thartuar të “Ali Kelmendit”, gogozhare, spinaq dhe limona. Koha kur një kg gjizë kërkonte 4 orë stoike në radhë, kur ora 2 e natës ishte zgjim për 100 gr mish, 10 vezë, apo një shishe qumësht. Po ja të kthehem një çast edhe te xhiro. Na ka shijuar shumë në ato vite, deri vonë në 1993-94. Humbje e madhe kohe. Shumë humbje e madhe kohe. Megjithatë, për këtë kohë po shkruaj një roman me titull “Atdheu sipas formës”.

Ku rri Rudi Erebara?

Në Tiranë. Pa asnjë marrëdhënie me shtetin që nga 1995 kur mbarova shkollën. Banoj në shtëpinë që na kishte vjedhur shteti shqiptar për 40 vjet, edhe e morëm me luftë e me 20 vjet gjyqe në postdiktature. Nga familja kemi trashëguar emrin e mirë e faqen e bardhë. Pronat e tjera i kemi në letër. Nga pasuria e stërgjyshave, gëzoj shëndet të mirë, edhe një apartament një dhomë e një kuzhinë.

Letërsia është bërë si uji i paktë, në një kohë kur thuajse gjithçka e shtypur,  duket sikur po lihet mënjanë, kover-libri-erebara-2megjithatë ju vijoni të shkruani e të përktheni, është kjo një formë rezistence?!

Nuk mendoj se është edhe aq si “uji i paktë”, në fakt do ta mendoja më tepër si e kundërta. Ka një cunam botimesh. Ke të drejtë, gjithçka është shtypur, edhe tani kemi edhe FB, e këto të tjerat, Google, Web, ku shtypet. Besoj se edhe ëndërrimtari më i madh i fillimeve të shekullit të XX, nuk do ta kishte menduar kurrë se do të vinte një kohë ku shkruhet kaq shumë sa është e pamundur të lexohet. Një kohë kur ka më shumë shkrim se lexues, fizikisht. Edhe letërsia e shkruar apo e përkthyer është pjesë e botës së konsumit. Në njëfarë mënyre duhet ta kuptojmë si “mall kinez”, mall i cilësisë së dobët, por e pranueshme për shkak të çmimit dhe konsumimit të shpejtë. Në letërsi këtë e gjen në numrin katastrofik të botimeve të librave të ashtuquajtur bestseller, letërsi gjysmë rozë, ose e verdhë, ose e kuqe, edhe uljen e frikshme të tirazhit të shkrimtarëve të vërtetë. Psh. Shet shumë herë më tepër një shkrimtar shqiptar që shkruan libra politik, me nga 100 faqe dhe shumë herë më pak se ky, shitet “Mobi Dik” i Herman Mellville. Libri trajtohet si “mall kinez”. Blerësi i shërben vetes pa shumë kërkesa, pasi është lirë, jo për nga çmimi, pasi “Balena e Bardhë, Mobi Dik” me 600 faqe me rreshtat e ngjeshur dhe X-s libër me 100 faqe me germën e madhe e rreshtat e hapur, kushtojnë ekzaktësisht njëlloj. Pra kemi të bëjmë me një lexues që po kërkon të konsumojë, jo të ushqehet. Si ai njeriu që pas një dreke të rëndë, ha në fund patatina, jo nga uria, por se do të vazhdojë të konsumojë. Tani që unë vazhdoj të shkruaj e të përkthej e mira është të ndahen. Unë shkruaj se më shkruhet. Kështu e kam menduar me veten gjithë jetën. Shkruaj se më shkruhet. Edhe në atë fillimet e mia, në mes të viteve ’80, nuk kam shkruar kurrë me mendimin se do të botoj. Në fakt kam botuar në 1990 për herë ë parë, vetëm sepse m’u desh për hatër të më dilte shkolla. Më tepër ngaqë m’u bë kështu si me detyrim, por jo se unë personalisht shkruaja edhe ëndërroja të botohem. Jo. Si atëherë, si në Amerikë ku kam punuar në ndërtim për vite me rradhë, si në Tiranë pasi u ktheva nga emigrimi, unë kam shkruar se më shkruhet. Botimin e parë e kam në 1994, një libër i hollë fare, me titull “Fillon pamja”. E botova se duhej të botoja një libër, simethënë, pas diktaturës lindi jeta. Edhe ashtu ishte koha, kishte botime shumë, edhe lexues të etur. Librin e parë e kam shitur 400 kopje për një muaj, pastaj shitja u ndërpre. Unë e kam lidhur me referendumin që u bë atëherë për kushtetutën. Ndoshta jo, por më është lidhur kështu si datë. Pastaj kam romanin “Vezët e thëllëzave” në 2010, e shkrova në 2009, kur po bëheshin gërmimet në rrëzë të Dajtit, në varrezën masive të të pushkatuarve nga diktatura komuniste. Edhe e vetëfinancova. E botova me peng të madh që nuk ma lexoi nëna ime, sepse pjesën të parë të historisë së librit ma ka treguar ajo, kur kam qenë shumë i vogël. Ishte historia që i kishte treguar një shoqe e saj kur i kishin internuar diku në një zonë të veriut. Ma ka treguar besoj në ato vitet e para pasi diktatura i zhduku vëllanë 25 vjeçar. Sot them se ndoshta e ka bërë të më mësonte me faktin se edhe ne mund të internoheshim. Ose për t’i nxjerrë frikën vetes. Nuk e di. Megjithatë unë nuk mbaj mend të kem pasur frikë kur ma ka treguar, (edhe jo vetem një herë, ma ka treguar disa herë), sepse e tregonte me lirizëm të pashoq, me romanticizëm, gati-gati sikur kjo që i kishte ndodhur shoqes së saj, ishte një gjë e mirë. Edhe shoqen e saj e kishte ndihmuar një malsor i zonës me një thes misër dhe një top tëlyn. Kështu që, megjithëse unë dëgjova Kaltrën që më ndihmoi shumë duke ndenjur urtë, kur unë shkruaja librin, për t’ia dhuruar librin kujtimit të gjyshit, babait tim regjizorit Gëzim Erebara, ngjarjen e librit e kisha të treguar tamam me gjuhën e nënës. Në 2013, u nderova me çmimin e panairit për përkthimin A.R. Ammons, edhe m’u duk me vend të botoj një libër tjetër me poezi të shkruara në vitet e emigracionit. Kështu që e botova vetë, “Lëng argjendi”. Jam përpjekur që botimet e mia të kenë vërtet një kuptim. Të jenë organike me jetën time, jo thjesht “mall kinez” për ta hedhur në treg. Romani i fundit “Epika e yjeve të mëngjesit” është botim i shtëpisë botuese Ombra GVG, edhe u botua me mendje të kthjellët si “armë” kundër rikthimit të komunizmit. Pas 25 vjetësh, Shqipëria është ende në dorë të diktaturës. Fatkeqsi e madhe. Janë po ata që bënë diktaturën, është po ajo gjendje e shpronësimit të përgjithshëm që e ktheu shqiptarin në “mall kinez”. Një produkt me një funksion, pa pronë, pa trashëgimi. Një qenie njerëzore me dy krahë e dy këmbë me jetën të lidhur pazgjidhshmërisht me shtetin.

Si e ndani përkthyesin nga shkrimtari. Më saktë sa ndikon ajo që keni përkthyer në letërsinë që shkruani?

Përkthimin, e nisa ta them në pyetjen mësipër, e kam punë, edhe punën unë e kam me pasion. Të them sinqerisht, se kur nuk kam punë zgjohem me përtesë në 7, kur kam zgjohem me qejf në 5. Qoftë edhe në ndërtim. Edhe kam punuar ndërtim për disa vite pasi u ktheva në Shqipëri nga Amerika. U shkëputa nga puna në ndërtim, jo se u lodha, as ngaqë nuk doja ta bëja më, por se puna filloi të binte përherë e më shumë, pastaj u bëra baba edhe isha i detyruar të ndiqja oraret e fëmijëve nëpër kopshte e nëpër shkolla. Sidoqoftë, pasi e kreva detyrën ndaj vetes në 2005  e kandidova me LZHK, me bindjen se që të ndryshohej gjendja, duhej të merrja pjesë aktive. Pas humbjes u ktheva në studio edhe punova pikturë deri në 2009-tën, vitin kur si për një magji gur i zi, nuk  shitej më asgjë, as sa për të paguar bojrat e telajot. Edhe nën këtë magji gur i zi, fatkeqsisht nuk rashë vetëm unë. Kështu që e nisa seriozisht përkthimin si punë. Edhe pse pa pension. Se meqë bie fjala shteti kujdeset gjithmonë të vjelë nga unë taksat, edhe pse pak 20 vjet punë, edhe asnjë orë pension. Kështu që edhe thjesht ky si fakt, më ka ndihmuar në njëfarë mënyre të mos kem ndikim të madh nga përkthimi. Për fat, kam përkthyer autorë të jashtëzakonshëm, Herman Mellville,
Harold Pinter, Henry David Thoreau, Arthur Miller me dashjen time, edhe Aldous Huxley, Archie Randolph Ammons, Robert Hass, Kenzaburo Oe, Kazuo Ishiguo, Phiplip Dick, Eleanor Catton, me këshillë a kërkesë të botuesve. Nuk e di të them të drejtën sa ndikon përkthimi, por me sa kam parë nuk kam ndonjë ndikim të madh në tekst. Më merr shumë kohë, kjo është tjetër gjë.

Ju keni përkthyer në shqip kryeveprën e Melville-it, “Moby Dick”. Siç edhe thuhet shpesh se pas përkthimit vepra i takon pak edhe atij që e ka përkthyer? Sa ka marrë gjuhësisht por edhe kulturalisht nga Rudi Erebara dhe konteksti shqip? Si flet për lexuesin e sotëm ky libër ? Cili është kumti më i madh i Melville-it përmes Moby Dick ?

Unë e përktheva veprën e Mellvile pasi ishte botuar “E ardhme ngjyrë jargavanësh” e Robert Hass, botimet Aleph. Iu futa kësaj pune 2 vjeçare nën moton e hershme se kemi jo tulla në mungesë në panteonin e letërsisë së huaj në shqip, por mure të tërë. Sigurisht që është bërë shumë punë këto 25 vjet për të plotësuar këto mungesa, por për fatin tonë të keq, edhe mosvëmendjen dashakeqe të shtetit ndaj këtij problemi kardinal, bota vazhdon të shkojë lart e më lart, e ne duhet të mbushim përherë e më shumë hendekun që na ndan. Hendekun që krijoi për 45 vjet diktaura komuniste. Ja, psh, më bënte përshtypje përse nuk ishte botuar “Mobi Dik” në kohën e diktaurës. Kishte shfrytëzimin e njeriut nga njeriu. Varfërinë dhe vdekjen. Edhe tani e di përsenë. Sepse Ishmaeli ishte i lirë, i lirë të rronte e të vdiste për fatin e tij, me zgjedhjen e tij.

Kur përkthej, unë nisem të përkthej autorin, ashtu siç është, pa ndryshime. Nuk shtoj nga vetja. Vetëm shprehjet e figurshme mund të shqipërohen për të ruajtur domethënien, apo simethënien në fabulën e tekstit. Po ta mendosh thjesht, nëpër listën e gjërave që duhen bërë, a lexuar përpara se të vdesësh, “Mobi Dik” zakonisht është në vend të 3-të a të 4-ërt. Njeriu mund të zgjedhë çfarë do të bëjë në jetë, por nuk mund të ndreqë fatin e vet.

Çfarë ju ka bërë shkrimtar dhe çfarë ju mban të lidhur në tavolinën e të shkruarit?

E thashë mësipër, unë shkruaj se më shkruhet. Ha kur më hahet, pi kur më pihet. Shkruaj se me shkruhet.

Vezët e Thellëzave dhe Epika e Yjeve të Mëngjesit janë romane që merren fort me diktaturën dhe jetën nën diktaturë, përndryshe nga letërsia tjetër e shkruar për këtë periudhë që vuan nga një farë “nostalgjie”, librat tuaj janë shumë më të sinqertë dhe më e drejtëpërdrejtë dhe po ashtu edhe të vrazhdë, a mendoni se mund të shërbejë kjo si një kujtesë historike?

Nostalgjia ndaj diktaturës është kriminale. Të kesh sot nostalgji për diktaturën do të thotë të jesh me vetëdije apo padashje, kriminel. Romanin “Vezët e thëllëzave” e shkrova si një dëshmi se përpara makinës së diktaturës ishim të gjithë të barabartë. vezete-thellezaveKjo vërtetohet thjesht me faktin se një kryekriminel si Mehmet Shehu, kryeministri i partisë së punës, krimineli i dytë sipas sërës, pas vetë Enver Hoxhës, njeriu që ndërtoi dhe vuri në punë makinerinë e krimit, ra brenda saj dhe u blua si mish i grirë, njëlloj si të gjithë të tjerët që kishte grirë po ky vetë me vite e vite. Këtë e tregoj edhe më mirë në fakt në romanin “Epika e yjeve të mëngjesit”, ku personazh është edhe diktatori i fundit shqiptar Ramiz Alia. Ky titull vjen nga vepra e piktorit Edison Gjergo, i cili u dënua me burg nga diktatura, në valën e raprezaljeve që u ndërmorën në sferën e artit. Kaq e vrazhdë është e vërteta historike. U dënuan njerëz me burgje të gjata se bënin pikturë, se qepnin pantallona, se thanë nuk ka vezë, a nuk ka qumësht. Mungesa e kujtesës historike është sëmundja më e rëndë që kemi ne si komb. Edhe më e rëndë se droga e krimi i periudhës post-diktaturë. Sa e tmerrshme ka qenë diktatura komuniste e pasqyron tej e tej eksodi. Menjëherë sapo u rrëzuan kufijtë, 1 milion shqiptarë ikën nga sytë këmbët, ilegalisht, qëndruan ilegalisht nëpër botë. Një e treta e popullsisë. Gati gjysma e krahut të punës. Ikën. U zbrazën fshatra, qyteza, qytete. U zbraz Shqipëria sa i ka mbetur territori i papopulluar. Pse ikën? Sepse pas 45 vjet skllavëri në komunizëm, ishin pa bukë, pa shpresë, pa të ardhme. Të shpronësuar nga çdo tipar njerëzor, me trashëgiminë në rrezik jete e vdekje. Revista Mapo Nentor 2016

Shkruar Nga
More from Revista Mapo

Ne…. dhe fotografia e 21-të

   Një ekspozitë me fotografi aspak të zakonshme. Me 20 portrete bardhezi,...
Read More