Shkrimtarë e botues, pse shqiptarët s’mund të bëhen kurrë lexues?!

Organizuar nga UET Press dhe Instituti Pashko në ditët e panairit forumi i mbajtur me shkrimtarë e botues ka sjellë në vëmendje problematikën e letërsisë bashkëkohore shqipe, pse nuk lexohen autorët shqiptarë, çfarë po ndodh me lexuesit, çfarë është kjo shmangie nga libri; çfarë po ndodh në komunikimin letrar mes trevave shqipfolëse…flasin shkrimtarët Kim Mehmeti, Preç Zogaj, Diana Çuli, Natasha Lako, studiuesi Ag Apolloni, administrator i UET, Henri Çili, shkrimtarja e botuesja Flutura Açka, dhe Ermir Nika përfaqësues i Ministrisë së Kulturës

Kim Mehmeti: Krijuesit nga Shqipëria i lexoj jo se shkruajnë mirë, por se dua të jem i informuar

“Kur flasim përgjithësisht për artin, e posaçërisht për letërsinë duhet patur parasysh që, në përgjithësi, kultura shqiptare funksionon ende sipas principit, të principatave të veta. Ne nuk jemi ende një tërësi, prandaj edhe nga ky këndvështrim mendoj se duhet të shihet edhe letërsia bashkëkohore, sa lexohet. Thënien se shqiptarët nuk lexojnë, më së shumti e kanë fryrë autorët që nuk shkruajnë mirë, që s’dinë të shkruajnë. Unë mendoj se letërsia e mirë lexohet, dhe se, shqiptarët lexojnë. Posaçërisht në Shqipëri lexojnë, në Kosovë e Maqedoni lexueshmëria është pak më e dobët, për arsyen se ne jemi pjesa e popullit më e paarsimuara dhe që kemi filluar shumë vonë të arsimohemi. Mirëpo edhe atje, besoj se lexohet. Ajo që duhet ndoshta, që ne ta shtrojmë si çështje është se çdo gjë që zhvillohet tek ne, në kulturë e letërsi, është se ajo lind në në shoqëri kur janë rrënuar të gjitha standardet vlerësuese, ku ekziston një tollovi e plotë. Në këtë pamje është shumë vështirë edhe ta akuzosh lexuesin  pse nuk lexon, sepse në këtë rrëmujë ku nuk ke si i vlerëson krijuesit nuk ke të drejtë të hysh në terrenin tjetër. Shkrimi është një proces individual që ka të bëjë me vetveten, edhe leximi është një lloj formati që duhet kultivuar po aq sa edhe shkrimi, prandaj këtu duhet të shtrojmë pyetjen se sa ne, e kultivojmë lexuesin. Unë nuk e di si është në Shqipëri, por në Maqedoni pas mbarimit të shkollës, te ndonjë klasë, nxënësve më të mirë u dhurohen libra. Në momentin që sheh se cilët janë ata autorë që u jepen si dhurata fëmijëve, ju do të kuptoni se ata nxënës kurrë nuk do të lexojnë. Kurrë nuk do të bëhen lexues. Se thjesht, ata janë njerëz që partia a ndonjë qendër tjetër vendos që ata shkrimtarë duhet të shiten në atë shkollë. Çdo gjë është bërë një biznes, një tregti. Edhe arti e letërsia është bërë tregti. Ne u shndërruam në një shoqëri ku përveç politikanëve, të gjithë vajtojnë. Ne vajtojmë ato kënaqen. Unë mendoj se në këto rrethana me të cilat ne funksionojmë letërsia shqiptare nuk qëndron keq, përkundrazi. Mendoj se qëndron mirë. Unë, në këto rrethana në të cilat funksionojnë shoqëritë shqiptare, ku më lehtë gjen një vrasës me pagesë, mendoj se lexues kemi mjaft. Ende mbahemi mirë. Këtë e mbajnë bash ata entuziastët, asketët se ç’duhet të jenë krijuesit në fund të fundit. Krijuesit s’mund të jenë nga ata që presin të bëhet krijimtaria me programe shtetërore, e as qeveritarë. Mirëpo ajo që është, mendoj se hetohet mungesa, që më pengon mua si krijues është se ne filloi të na pëlqejë ajo që çdo njëri të jetë shkrimtari më i mirë i mëhallës së vet. Edhe çdo njëri të funksionojë në principatën e vet. Neve shqiptarëve filloi të na pëlqejë që të kemi kulturë të fragmentuar, letërsi të fragmentuar dhe të mos të kemi të kompletuar bibliotekën tonë nacionale. Nuk është diçka e vështirë të bëhet kjo. Le të dalë ndonjë e të më thotë se cilin krijues nga Maqedonia ka lexuar, qoftë edhe më të dobëtin, të paktën me qenë të informuar. Krijuesit nga Shqipëria unë i lexoj jo se shkruajnë mirë, por se dua të jem i informuarKjo mendoj se është një temë shqyrtimi, sepse pjesa tjetër se sa lexohet, është më e ndërlikuar nuk ka të bëjë vetëm me atë sa lexuesi, por edhe sa shkrimtari ofron tregun. Ne jetojmë edhe në kohën e mediave elektronike ku nuk mundesh që çdo gjë të vlerësohet në principet e asaj se sa blihet libri, por ka edhe forma të tjera sot për publikimin e librit.” 

Diana Çuli: Kritika s’flet dot për nivelin e librit, përcillet me heshtje

“Përgëzoj UET Press dhe Institutin Pashko për këtë nismë, na mungonte. Është vërtet një kontribut për kulturën, debatin letrar për mendimin letrar. Vazhdimisht jemi ankuar, ja që vijnë gjërat në vendin e tyre dhe ne,  po fillojmë të diskutojmë. Nuk mendoj se vitet e fundit ka qenë një boshllëk kritik, sepse vetë gazeta Mapo ka pasur faqen e saj letrare, libri&ide, ka qenë gazeta “Milosao”, është gazeta “Nacional” që do të thotë se disa hapësira i ka patur, po ashtu edhe hapësira televizive si Top Channel, TVSH, Ora News…ka pasur një ndërgjegjësim të medias për t’i dhënë një vend mendimit kritik, por kanë qenë të paorganizuara. Kështu që tani, ne po vijmë drejt organizimit. Ashtu si Kim Mehmeti mendoj, se ka letërsi shqipe herë pas here edhe me nivele shumë të mira. Gjithnjë bëj krahasime me vende të tilla si Italia, apo Franca me 60-70 milionë banorë, kanë  4-5 shkrimtarë të njohur, pavarësisht se atje ka me qindra. Nëse ne jemi gjithsej në Ballkan 3-4 milionë banorë, nëse kemi katër shkrimtarë të përkthyer, dhe katër shkrimtarë të njohur këtu , ne jemi mirë, vazhdojmë një traditë. Ne mund të mos marrim të gjithë lexuesin, indeksin, por ja që vazhdojmë të shkruajmë. Sigurisht që probleme ka shumë. Për mua problem më i madh është që ne nuk dimë të bëjmë një rrafshim  të vlerës, të kemi një hierarki vlerash në letërsi, se cili është shkrimtar i mirë, mesatar dhe i dobët. Këto nuk i kemi më, kritikët letrarë nuk i thonë më këto. Ose bëjnë një heshtje totale, dhe ndoshta kjo shpjegon gjendjen. Atëherë autori duhet ta kuptojë se ku ka heshtje libri nuk është përcjellë mirë. Këtë situatë është e vështirë ta kuptojë vetë autori. Ndoshta me kalimin e kohës.” 

Preç Zogaj: Do mbështes çdo nismë për uljen e çmimit të librit, më i larti në Evropë

“Ka shumë probleme për të folur, dhe kjo është një tryezë spontane dhe nuk di nga t’ia fillosh. Meqë është një bisedë po them dy problematika. Le Clezio thotë se vetmia është fati i shkrimtarit. Por në Shqipëri, kemi kaluar në një lloj ekstremi që ndjehemi shumë më të vetmuar, se sa ajo vetmia e domosdoshme e krijimit. Nuk ka komunikim shkrimtari me botuesin, dhe e kundërta, shkrimtari me kritikun. Nga eksperienca kam parë që shumë shkrimtarë poetë, apo prozatorë, e ndjejnë shumë mungesën e këtij komunikimi. Nuk ka redaktim. Ndonjëherë të duhet edhe orientim. Kjo është një gjë që ndodh kudo. Shkrimtari është pjesë e një mekanizmi më të gjerë se sa vetmia e tij. Ai në fund vetëm është, por nuk sugjeron askush, asgjë dhe mund ta marrë librin dhe të vendosë vetë nëse e boton apo jo. Por duhet të ringremë mekanizmin ku vepron vetë industria e krijimtarisë artistike. Këtë mund ta fillonte më përpara edhe shtëpia botuese e UET, qoftë duke komunikuar edhe për problematika. Sepse e shikojmë se aktualiteti vjen pak në letërsi. Shqipëria ka tema të gatshme, mendoj unë, për letërsi që të eci, për të mos thënë për letërsi të madhe, që e bën autori. Por subjekte ka jeta plot, dhe është një çudi që gjithë këto drama të mëdha që jeton Shqipëria nuk i shohim shumë në letërsinë tonë. Kjo është nga çuditë më të mëdha. Unë nuk jam prozator, por e them këtë si një vëzhgim që kam bërë. Kemi dëgjuar për vrasje të tmerrshme. P.sh vjen vajza në orën 1 të natës edhe vritet  nga të afërmit. Por, kjo ka një mentalitet të gjerë, që flet për shpërnguljen, mentalitetin, qytetin, jetën këtu, iluzionet, zhgënjimet etj këto janë drama të mëdha, vijnë pak në letërsinë tonë, nuk them se s’vijnë fare. Ndoshta këtu mund të ishte një temë e komunikimit mes botuesve me shkrimtarët për më shumë realizëm. Dikush i tha njërit, që të shkruajë me realizëm, provo e bëj një roman realist, përgjigjja qe: ti po kërkon të bëhet! Pra, i kërkoi të bëhej shkrimtar, shkrimtar realist sepse  jemi çmend me gjithë ato manierizma në art. E dyta, lidhet me jashtëletërsinë, për çmimin e librit. Unë mendoj se çmimi i librit është shumë i lartë në Shqipëri. Bëhen fushata sensibilizuese, madje investohet nga Ministria e Kulturës, harxhohen para për këtë që të lexojnë libra…por, nëse libri është i shtrenjtë, dikush i sëmurë pas leximit do lexojë nuk do të rrijë. Por, që libri të bëhet popullor nuk ka mundësi. Ne kemi, pak a shumë, çmime që ka Evropa, por me rrogat në Shqipëri. Nuk mund të pretendojmë që të kemi tirazhe. Duhet parë në themel kjo gjë, që prej kostos së prodhimit deri tek politikat e taksave. Sepse gjë më absurd, sesa të ketë politika kapitaliste ekstreme për librin në një vend të vogël, si Shqipëria, me një numër popullsie të vogël që të përballet me sfidat e globalizmit, dhe libri të kushtojë mbi 1 mijë lekë. Njerëzit hyjnë në panair vetëm me 2 mijë lekë. Unë mendoj se në kushtet e Shqipërisë, libri normal duhet të shkojë 400 lekë. Duhet bërë çmos të ketë këtë çmim. Kjo mund të merret si nisme nga kushdo, dhe nga UET. Dhe ne do ta mbështesim kudo për këtë gjë. 

Henri Çili: Zgjidhja e kohës s’është as ulja e çmimeve, por legjitimimi i mecenatit

Unë mendoj të kundërtën e Preç Zogajt sa i takon çmimit të librit. Në rolin tim krejtësisht modest, që janë bërë 5-6 vjet, që në kuadër të iniciativës Mapo ne kemi zhvilluar, jo thjesht gjëra për librin profesional, por edhe për letërsinë, kemi organizuar një grup aktivitetesh, ose një rruazë aktivitetesh, gjej rast të them një shqetësim, mënyrë se si e kemi konceptuar çfarë mund t’i kontribuohet kësaj tryeze. Në fakt kapitalizmi ka zgjidhjet edhe aty ku politikat e ashpra kapitaliste, apo tregut real të kostos reale, janë kundër kulturës. Është koncepti i mecenatit. Ne, si shoqëri nuk po e zhvillojmë, që vërtet do ishte një iniciativë shumë e vlefshme. Jemi ndër të rrallat vende që nuk e kemi dhe nuk e përdorim nocionin e mecenatit. Këtu kemi deputetë, ish- ministra në kohë të caktuara, dhe autoritete publike por është e pabesueshme se si 27 vjet më vonë një shoqëri e vogël, e cila e ka shumë të vështirë të ketë treg kulturor në kuptimin  e eficiencës të produktit kulturor në përgjithësi, të mos kemi ligjin e mecenatit ose ligjin e sponsorizimit. Ajo që është sot, s’është reale. Cila është ideja? Ka disa gjëra që nuk mbahen dot në treg, për një arsye apo një tjetër; çmimet e librave janë shumë të ulëta për shpenzimet që bëjmë, duhet të jenë dyfish më të larta, për strukturën e shpenzimeve që bëjnë shqiptarët në kafe, pushime, rroba etj. Pra është një problem tjetër me natyrë kulturore. Biznesi shqiptar bën mjaft sponsorizime të natyrave nga më të ndryshme, nëse ky kontribut i tij do të legalizohej, do strukturohej dhe do të njihej fiskalisht në të paktën mes 2.5 apo 5%  të detyrimeve vjetore tatimore, do të çlirohej në Shqipëri një buxhet për artin, kulturën, sportin, arsimin, bamirësinë, jetën komunitare etj., midis 200- 250 milionë euro, që është e paimagjiniueshme në kushtet e buxheteve të sotme publike për këtë çështje. Cila është ideja? Ushtrimi është shumë i thjeshtë, shumë vende e kanë kështu, sidomos vendet anglo-saksone, në totalin e 100% të taksave që i njeh subjektit ose individit, i bie të paguajnë në vit nëse paguan 2.5% ose 5% maksimalisht, dëshmon në mënyrë të rregullt ligjore, se këtë e ka bërë për botimin e një libri, një shfaqje teatrore, opera, teatri, filmi, azile pleqsh, kërkimi shkencor etj. etj., kjo të detaksohej. Shqipëria mbledh nga taksat rreth 3 miliardë euro, pak a shumë, nëse do ishte kjo lloj iniciativë, do të decentralizohej e çlirohej menjëherë një buxhet tmerrësisht i madh, në lidhje me kulturën, që do të ishte shumë më demokratik. Në ndonjë vend edhe do abuzohej që mund të jepej në ndonjë shfaqje missi ose ndonjë tallava, po nuk ka problem, se paratë e tyre janë- por në shumicën potenciale, njerëzit pak nga pak do ishin të prirur t’i çonin paratë drejt vlerave. Unë 27 pas vendosjes së kapitalizmit në Shqipëri, këtë e shoh si rrugë të vetme për të ndërtuar një lloj produkti kulturor, aty ku tregu nuk e mbulon. Po them modestisht iniciativën tonë, çfarë kemi bërë ne, dhe si e kam parë unë nëse do ishte e defiskalizuar, dhe tani që nuk është në kuadrin e iniciativës letrare Mapo, ne zhvillojmë disa aktivitete; japim çmimin Kadare; botojmë çdo javë 10-12 faqe letrare, jo thjesht Mapo libri; kemi 5 vjet që mbështesim rrjetin e kritikës shqip, ku disa nga autorët tanë më të mirë, pedagogët, a kritikët letrare si Preç Zogaj, Diana Çuli, Agim Baçi, Luljeta Lleshanaku, Mimoza Ahmeti, Gentian Çoçoli etj të cilët shkruajnë recensa kundrejt një honorari për autorin shqiptar; kemi nisur klubin e letërsisë kontemporane me librin e Preç Zogajt; do kemi qendër kërkimore në Universitet etj…të gjitha janë krejtësisht mecenat, pa kthim pas…nëse këto nga pikëpamja fiskale do ishin të defiskalizuar, do ishte shumë më e lehtë. Imagjinoni sikur kjo mundësi të zgjerohej gjithandej. Mendoj se zgjidhja e kohës s’është as ulja e çmimeve, por legjitimimi i mecenatit si e vetmja mënyrë për të plotësuar në mënyrë kapitaliste, e me vullnet të lirë ato gropa që lë tregu pa mbuluar.”

Flutura Açka: Nëse pas janarit taksa e librit nuk ulet, lexuesi do largohet përfundimisht

“Unë kam parë libra me çmime të lira, dhe mendoj se si ia dalin?! Kam 27 vite që merrem me librin, dhe mendoj se si del libri me çmim aq të lirë, kjo më ngre një pikëpyetje të madhe. Kostoja e librit është e lartë; paguaj copyright, janë autorë të mirë…etj., kështu nuk mund ta shes një libër me çmim të lirë, më mirë nuk dal fare nga shtëpia. Nuk di se si mund të rregullohet ky treg, por unë shqetësimin më të madh e kam mbas janarit çfarë do të bëhet, mbas TVSH-së së librave çfarë do të bëhet, mbas botuesve të vegjël…etj.. Unë mendoj se ky çmim do të shkojë në stratosferë, do të bëhet kërdia me librin. A mund të vëmë një barrierë, për të mbrojtur librin nga kjo se çfarë do të ndodhë? Unë këtë nuk e di. Për këtë duhen specialistë që ta analizojnë e studiojnë. Nëse libri pas janarit merr një goditje të kësaj natyre, ne nuk do ta ngremë më kokën. Lexuesit do të largohen përfundimisht. Unë kam 20 vjet që vij në panairin e librit. Edhe sikur mos të bëj asnjë gjë tjetër, unë vij për lexuesin tim personal, për lexuesit e “Skanderbeg’s book”, dhe vij sepse më pëlqen libri, panairi si një mundësi për t’i dhënë dorën njerëzve që më lexojnë. Dhe po ju them se ky është panairi më i vakët në 20 vite. Po e shqyrtoj: çfarë ka ndodhur me shqiptarët që nuk vijnë, e nuk e kthejnë panairin në festë?! Nuk është çështje varfërie, të varfër kanë qenë edhe para 10 vitesh, edhe më ’97, ’98 kanë pasur arsye që të mos jenë të gëzuar shumë, prapë kanë ardhur e kanë bërë festë tek panairi. Sot, nuk e kanë kthyer në festë, unë do të bëja një thirrje, se çfarë po ndodh me ne, çfarë po ndodh me lexuesit, çfarë është kjo shmangie nga libri?!  Panairi është si një dasmë, ku njeriu shkon të gëzojë, të jetë i gëzuar. Në panairin e librit të sivjetmë, nuk janë të gëzuar, kam parë njerëz të dëshpëruar, nuk e di pse?! Arsyet mund të jenë ekonomike, qoftë edhe atmosfera, ndoshta njerëzit s’janë të gëzuar në këtë vend – por është një gjë që më ka dëshpëruar shumë, ky panair i sivjetmë. Në këtë atmosferë si mund të pretendosh të mbash kiminë, lidhjen me lexuesin – për çështjen e çmimit. Për çështjen e kritikës, më vjen mirë që UET i ka kushtuar letërsisë në mënyrë sistematike në faqet e gazetës Mapo janë vërtet faqe të hapura, por ndodh që hapësirat në media botojnë gjithfarë tekstesh duke i sharë shkrimtarët për arsye ekstraletrare, që për syrin tim nuk është normale,  ku e kam gjetur ndonjëherë edhe veten. Kam respektuar gjithë punën e kritikëve si Agim Baçin etj., ku në këto kushte, kritika letrare as nuk ka nerva të na lexojë, nuk ka kohë, ndoshta nuk i blen të gjitha librat tanë, nuk kanë faj. Sa duhet krijuar mundësia? Kritikët duhen paguar, pasi nuk kanë ku t’i gjejnë librat tanë. Libraritë tona janë vajmedet, të gjitha të konkurruara nga butiqet me drita, me ngjyra. Shikoni libraritë shqiptare, a ka menduar kush për to. Duhen bërë një rrjet librarish dinjitozë për të ndihmuar shkrimtarët shqiptarë. A kemi bërë ne një librari që të jetë kombëtare ku çdo libër nga Kosova të jetë këtu, dhe anasjelltas. Ne s’kemi menduar për një çmim kombëtar që të jetë çmim i letërsisë shqipe, kudo që të jetë.” 

Natasha Lako: Proza në krizë, s’ka vepra personazhë të fuqishëm, zëdhënës të kësaj kohe

“Nëse gjejmë libra të akademikëve jo vetëm të qendrave studimore por edhe botuesve, që janë vërtet seriozë; Kur merremi me një autor, në fund të faqes përveç biografisë letrare do të gjesh paralel edhe periudhën kur ka jetuar.  Kështu edhe për shqiptarët. Periudhat tona të zhvillimit të letërsisë duhen parë në këtë formë. Historikisht historia e shkrimtarëve shqiptarë ka qenë e veçantë. Zakonisht u ka dalë për mirë, atyre shkrimtarëve që kanë qenë pranë elitave, të oborreve se sa atyre që kanë qenë në periferi. Kjo tregon se politikat e përgjithshme kulturore janë shumë të rëndësishme, dhe mecenatët sot janë të rëndësishëm, të mos flasim për perandorë, dhe forma të tilla duhet patjetër të aplikohen edhe në Shqipëri. Kjo është një çështje duhet shtruar dhe ka rrugëzgjidhje të ndryshme. Problemet që shtrohen për leximin por edhe çmimin, janë në gjithë botën. Dihet që leximi ka rënë në gjithë botën, dhe ne këtu harrojmë influencën e madhe të komunikimit të drejtpërdrejtë, dhe facebook që janë gjëra që duam s’duam godasin vlerat. Janë demokraci e madhe, janë ballafaqim i drejtpërdrejtë por është presion i jashtëzakonshëm nga çdo njeri, që në fund të fundit është një prirje që çdo njeri të bëhet qendra e botës: unë jam dhe s’ka tjetër. Kjo godet vlerat, dhe nuk është vetëm problem shqiptar. Ne, nuk e dimë akoma, edhe gjithë bota, se në çfarë perspektivë po shkon letërsia e sotme. Fatmirësisht ne, si shoqëri shqiptare, por edhe qenie njerëzore, në kohën e kulturës së papirusit që vazhdoi deri në piktura të mesjetës në fakt nuk kemi qenë ndryshe nga njerëzit e tjerë të kësaj bote, pavarësisht na kanë shkatërruar. Periudha më e rëndësishme, më e madhe demokratike, që solli një revolucion të madh është që me shpikjen e shtypshkronjës ku fatkeqësisht ishim në një humnerë në këtë periudhë, dhe ne tashi na duhet të rikuperojmë mangësira të mëdha shekullore për të përmbushur traditën tonë. Dhe papritur koha e librit na gjeti edhe në diktaturën më të egër, dhe sërish papritur gjendemi në këtë kohën e re të sotme që ne nuk mund ta parashikojmë. Ne, nuk kemi një aftësi për të analizuar ku jemi, nga ky vërshim shumë i madh i botimeve. Për mua poezia është shkëlqyeshëm sot, sepse është më e shpejtë, më telegrafike, i përgjigjet kohës së sotme. Por problem më i madh është letërsia në prozë. Nuk është çështja nëse ka apo jo, por ndoshta është prirja e re si eseistike, prirje për të distiluar kohën e së kaluarës sonë, për të cilën kemi pasur nevojë për një distilim artistik. Por nëse duam të shikojmë më tej është mungesa e personazheve. Ne, në prozë, nuk kemi në vepra personazhë të fuqishëm, zëdhënës të kësaj kohe. Pse? Mendoj se jemi në krizë, dhe na vjen pyetja se, pse nuk e shprehim më veten, ashtu siç jemi. Është një lumë krijimesh, veprash, por seleksionim nuk ka.  Mësuesit në shkolla nuk e njohin letërsinë, ndërsa bibliotekat tona nuk e dimë se sa fonde jep shteti, se çfarë politikash kulturore ndiqen. Periudha e sotme po u shkurton shumë lidhjet me lexuesin. Në Shqipëri thelbi i krizës është se nuk kuptohet se çfarë është konflikt interesi, a vret mendjen ndonjë instancë se përveç Bibliotekës Kombëtare që furnizohet me libra me detyrim nga botuesit, çfarë po ndodh me bibliotekat e tjera, kush e seleksionon letërsinë e mirë, serioze që të shkojë nëpër bibliotekat shqiptare.” 

Ermir Nika: Duhet të lobojmë të gjithë për ligjin e sponsorizimeve, libri të mos jetë në terren të pambrojtur

“Ministria e Kulturës bën herë pas here  studime për gjendjen e librarive publike. Nuk i kemi në varësi financiare, pasi janë  të decentralizuar qysh prej vitit 2002. Por bëjmë studime për të parë të gjithë treguesit, stafet, infrastruktura edhe buxheti. Buxhetet janë më të voglat që pushteti vendor ia akordon bibliotekave, kulturës. Lufta e madhe në vitin 2000 ka qenë për të mos shkurtuar stafin, pasi sa herë vinte reforma punonjësit e bibliotekave ishin më në shënjestër, pasi duke hequr këtë do mungonte, katalogimi, regjistrimi, hartimi i bibliografive  gjë që pushtetarët nuk i kuptonin mirë. Kemi ndërmarrë fushata të tëra për të ruajtur infrastrukturën e bibliotekave. Si ministri, prej vitesh, kemi dhënë e japim duke i pasuruar me fonde, që asnjëherë nuk i plotësojnë dot nevojat. Në pushtetet vendore, këto nevoja janë shumë të mëdha, lexuesi ka interes për librin, përballë gjithë sfidave. Me ndarjen e re administrative tani po identifikohen sa qytete kanë biblioteka, ku ndihet nevoja më e madhe për ndërhyrje. Shenja të mira ka, psh Korça po bëhet me një bibliotekë të madhe të re. Aty po bën një punë të madhe poeti Skënder Rusi për pasurimin e zgjerimin e bibliotekës.

Shpërngulja e intelektualëve nga qyteti ka sjellë ngërçe shumë të mëdha për këto qendra të kulturës dhe artit, ka qytete që nuk kanë aktorë, regjisorë, librarë apo bibliotekarë etj. Në vitin e fundit, që është bërë dhe fushata e leximit, në rrethe këtë muaj ka qenë një punë e ndjeshme, duke afruar njerëzit me librin, bibliotekën dhe ndjehet nevoja kryesisht te brezi i ri, që ka interes për të lexuar edhe letërsi shqipe. Sigurisht problemet janë të shumta, duke prekur edhe çmimet. Këto janë rritur pasi është rritur edhe cilësia e botimeve, duke mëshuar shumë tek e drejta e autorit, që gjithmonë e kostojnë një libër; letra vjen nga importi që merr kosto qysh në doganë, kemi bërë punë me Kosovën që libri shqip të kalojë pa doganë. Logjika fiskale që është sot nuk e pranon bindjen tonën për çmimin e sotëm të librave. Ne kemi bërë një punë, por duhet të lobojmë shumë, pasi duhet më shumë ndërgjegjësim. Libri nuk mund të jetë i lirë, ka shumë komponentë përbërës. Sa të jetë i mundur të paktën që libri të jetë pa taksa, ose i sponsorizuar. Ligji për sponsorizimin është hartuar pas viteve ’90-të, ka hyrë si logjikë, por në drejtim të librit e kulturës nuk ka funksionuar, duhet gjetur për këtë mekanizma, ashtu si sporti që po jep tregues se funksionon. A do të ndodhë edhe kjo tek kultura? Unë mendoj se një tryezë e tillë duhet të përsëritet, për të sensibilizuar. Ndoshta është edhe çështje mentaliteti që një biznes duke sponsorizuar kulturën mund të ketë ulje të taksave, dhe mund të fitojë më shumë se sa mund ta mendojë. Në këtë pikë ngulmoj që ta shikojmë më fort në të ardhmen, që të gjithë të lobojmë për ligjin e sponsorizimeve që të paktën kultura të mos gjenerojë në një terren të pambrojtur.”

Ag Apolloni: Është dobësi e jona që sot nuk kemi një kritikë sociologjike ku çalojmë me librin e lexuesin

“Problemi i lexuesve është nga problemet më të gjata në historinë e letërsisë sidomos këtë shqetësim e kanë përcjellë dramaturgët. Megjithatë ata e kanë gjetur ngushëllimin tek spektatori duke e zëvendësuar lexuesin. Është interesante që atë lexues që e kishte shmangur e larguar modernizmi, në botë e kthen postmodernizmi. Ndërsa këtu në Shqipëri nuk kemi një zhvillim normal të letërsisë dhe kjo është arsyeja pse postmodernizmi nuk ka arritur ta kthejë lexuesin tek letërsia. Ky shqetësim vazhdon të jetë i pranishëm. Rast i rrallë, nuk e di në botë, por në Evropë besoj po, që arsyet pse një letërsi nuk funksionon, nuk gjen lexuesin e vet është se janë edhe rrethanat historike së pari, politike, sociologjike…Është një dobësi e jona, që sot nuk kemi një kritikë sociologjike që do t’i evidentonte këto fakte dhe do t’i gjente shkaqet se ku çalon ky problem. Letërsia postmoderne, me të cilën jam marrë më shumë, dhe e ligjëroj në Universitetin e Prishtinës, është një paradoks, se si nuk arrin të krijojë lexuesin e saj as në Kosovë, as  në Shqipëri, as në Maqedoni, ku sigurisht në Kosovë ka më shumë lexues të kësaj letërsie. Ndërsa në Shqipëri ka një refuzim të çuditshëm që për mua është shqetësim i dyfishtë që letërsia postmoderne, refuzohet. Jo pse nuk ka autorë, apo libra të mirë, madje ka edhe kritikë që i kanë parë këto vlera, por lexuesi shqiptar duket se është lexues tradicional dhe nuk është mësuar të sfidohet ka mbetur te letërsia realiste, që në fakt Shqipëria kurrë s’ka pasur, për shkak se ajo ka qenë impresioniste, ose socrealiste, po kurrë realisteNdërsa pas viteve ’90-të kemi një letërsi të shëndoshë, letërsi me shumë elementë postmoderne, edhe kur vepra nuk është një ekzemplar i mirëfilltë i postmodernizmit është një vepër që kalon nivelin e letërsisë para ’90-ës. Kemi një ngecje të lexuesit që ndihmohet pak edhe nga botuesit, ku rastet janë të dukshme. Mendoj se botuesit duhet të përpiqen më shumë që të fokusohen tek kjo letërsi e margjinalizuar, por që është letërsia e vërtetë, letërsia e kohës sonë.”

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Programi i IEP: 5 projekte kërkimore në 5 fusha me impakt publik

Instituti Europian Pashko ka lançuar javën që shkoi programin kërkimor për 3...
Read More