Si vdesin Demokracitë?

Ky artikull lind si një recensë mbi librin e shumëdiskutuar të Stiven Levitski dhe Daniel Ziblat, Si vdesin demokracitë; çfarë shfaq historia për të ardhmen tonë. Krahas kësaj, nën frymën e analizës së këtyre autoreve do të rrekem të sjell një reflektim sintetik mbi gjendjen e demokracisë sot në Shqipëri. Si profesorë dhe shkencëtarë politikë në Universitetin e Harvardit, autorët shtrojnë disa çështje qendrore mbi gjendjen e demokracisë në SHBA dhe në vende të tjera të botës

Nga Florian Çullhaj, PhD

Ky artikull lind si një recensë mbi librin e shumëdiskutuar të Stiven Levitski dhe Daniel Ziblat, Si vdesin demokracitë; çfarë shfaq historia për të ardhmen tonë. Krahas kësaj, nën frymën e analizës së këtyre autoreve do të rrekem të sjell një reflektim sintetik mbi gjendjen e demokracisë sot në Shqipëri. Si profesorë dhe shkencëtarë politikë në Universitetin e Harvardit, autorët shtrojnë disa çështje qendrore mbi gjendjen e demokracisë në SHBA dhe në vende të tjera të botës, si dhe hedhin dritë mbi disa fenomene politike që po përballet demokracia në ditët e sotshme.

Autorët, që në hyrje të librit parashtrojnë pyetjen; a është sot Demokracia amerikane në rrezik? Kjo është një pyetje të cilën autorët nuk e kishin menduar kurrë se do vihej në dyshim. “Ne kemi qenë kolegë për pesëmbëdhjetë vjet, duke menduar, shkruar dhe duke i mësuar studentët për dështimet e demokracisë në vende dhe kohë të tjera, si vitet e errëta të 1930-ës në Europë, vitet shtypëse të 1970-ës në Amerikën Latine. Kemi kaluar vite duke hulumtuar forma të reja të autoritarizmit që po shfaqen në të gjithë globin. Për ne, si dhe pse demokracitë vdesin ka qenë një obsesion profesional”. Por sot ata i janë kthyer për analizë vendit të tyre. Ngjarjet politike të dy viteve të fundit në Amerikë kanë qenë të paprecedent dhe autorët janë të detyruar të marrin në analizë vendin të tyre. Gjatë dy viteve të fundit, autorët i kanë parë politikanët amerikanë të thonë dhe bëjnë gjëra që janë të pashembullta për Shtetet e Bashkuara, por që në dijeninë e tyre, këto fakte kanë qenë pararendëse të krizës demokratike në vende të tjera. Autorët, shkojnë deri në atë pikë sa deklarojnë se ndihen të frikësuar, ashtu si shumë amerikanë të tjerë, por prapëseprapë përpiqen të sigurojnë veten se gjërat nuk mund të jenë edhe kaq keq sa duken. Në fund të fundit, ndonëse dihet se demokracitë janë gjithmonë të brishta, ajo në të cilën jetojmë ka arritur disi të sfidojë gravitetin. Megjithatë, Kushtetuta amerikane, besimi kombëtar te liria dhe barazia, klasa e mesme historikisht e fortë, niveli i lartë i pasurisë dhe arsimit, si dhe sektori i madh dhe i larmishëm privat, të gjitha këto duhet ta imunizojnë Amerikën nga lloji i shkatërrimit demokratik që ka ndodhur gjetkë.

Pavarësisht këtyre fakteve, autorë shfaqin shqetësim. Politikanët amerikanë tani i trajtojnë rivalët si armiq, frikësojnë shtypin e lirë dhe kërcënojnë të hedhin poshtë rezultatet e zgjedhjeve. Ata përpiqen të dobësojnë pengesat institucionale të demokracisë amerikane, duke përfshirë gjykatat, shërbimet e inteligjencës dhe zyrat e etikës. Shtetet amerikane, të cilat dikur u vlerësuan nga juristi i madh Lui Bronde si “laboratorë të demokracisë”, janë në rrezik të bëhen laboratorë të autoritarizmit, pasi ata që janë në pushtet rishkruajnë rregullat zgjedhorë, rivendosin zonat zgjedhore dhe madje anulojnë të drejtat e votimit për t’u siguruar që ata nuk do humbasin. Dhe në vitin 2016, për herë të parë në historinë e SHBA-së, u zgjodh president një njeri pa përvojë në zyrat publike, me pak angazhim të matshëm mbi të drejtat kushtetuese dhe me tendenca të qarta autoritare. Çfarë do të thotë kjo? A po jetojmë në kohën e rënies së një prej demokracive më të vjetra dhe më të suksesshme në botë? Për ilustrim, autorët marrë në analizë rastin e Kilit.

Në mesditën e 11 shtatorit 1973, pas disa muajsh tensionesh në rritje në rrugët e Santiagos, Kili, aeroplanët britanikë të Houker Hantër filluan bombardimet në La Moneda, pallati presidencial neoklasik në qendër të qytetit. Ndërsa bombat vazhdonin të binin, La Moneda digjej. Presidenti Salvador Alende, i zgjedhur tre vjet më parë në krye të një koalicioni të majtë, u bllokua brenda. Gjatë mandatit të tij, Kili ishte shkatërruar nga trazirat sociale, kriza ekonomike dhe paraliza politike. Alende kishte thënë se nuk do të linte detyrën derisa të kishte përfunduar mandatin e tij, por tani kishte ardhur momenti i së vërtetës. Nën komandën e gjeneralit Augusto Pinoçet, forcat e armatosura të Kilit po merrnin kontrollin e vendit. Në mëngjesin e asaj dite fatkeqe, Alende shprehu fjalë sfiduese në një transmetim radiofonik kombëtar, duke shpresuar që mbështetësit e tij të shumtë do të dilnin në rrugë në mbrojtje të demokracisë. Por rezistenca nuk u materializua kurrë. Policia ushtarake që ruajti pallatin e kishte braktisur; transmetimi i tij u prit me heshtje. Brenda disa orësh, Presidenti Alende ishte i vdekur. Për pasojë edhe demokracia kiliane.

Kjo është mënyra se si ne synojmë të mendojmë për demokracitë që vdesin: në duart e njerëzve me armë. Gjatë Luftës së Ftohtë, grushtet e shtetit përbënin gati tre nga çdo katër ndarje demokratike. Demokracitë në Argjentinë, Brazil, Republikën Dominikane, Ganë, Greqi, Guatemalë, Nigeri, Pakistan, Peru, Tajlandë, Turqi dhe Uruguai, të gjitha “vdiqën” në këtë mënyrë. Kohët e fundit, grushtet ushtarake rrëzuan Presidentin egjiptian Muhamed Morsi në vitin 2013 dhe kryeministrin tajlandez Yingluck Shinawatra në vitin 2014. Në të gjitha këto raste, demokracia u shpërbë në mënyrë spektakolare, nëpërmjet fuqisë ushtarake dhe shtrëngimit.

Por ekziston edhe një mënyrë tjetër për të rrënuar një demokraci theksojnë autorët. Nëpërmjet një procesi zgjedhor legjitim, ku asnjëra nga këto ngjarje nuk ndodh. Ku nuk ka tanke nëpër rrugë, ku kushtetuta dhe institucione e tjera nominalisht demokratike janë në funksion dhe ku njerëzit ende votojnë ndërsa autokratët e zgjedhur mbajnë një fasadë të sistemit demokratik, teksa ndërkohë rropullisin përmbajtjen e saj. Disa nga këta udhëheqës e shkatërrojnë shpejt demokracinë, siç bëri Hitleri pas zjarrit të Raishtagut në Gjermani në vitin 1933. Megjithatë, më shpesh, demokracitë kanë erozion të ngadalë, me hapa paksa më pak të dukshëm.

Në Venezuelë, për shembull, Hugo Çavez ishte një prurje e re në politikë i cili kundërshtonte ata që ai i etiketonte si një elitë drejtuese e korruptuar, duke premtuar të ndërtonte një demokraci më “autentike” që përdorte pasurinë e madhe të naftës në vend për të përmirësuar jetën e të varfërve. Duke përdorur me aftësi zemërimin e venezuelasve të zakonshëm, shumë prej të cilëve u ndjenë të injoruar apo të keqtrajtuar nga partitë politike tradicionale, Çavez u zgjodh president në 1998. Siç shprehej një grua në shtëpinë e Çavezit në Barinas në natën e zgjedhjeve, “Demokracia është e infektuar. Dhe Çavez është i vetmi antibiotik që kemi”.

Kur Çavez filloi revolucionin e tij të premtuar, ai e bëri këtë në mënyrë demokratike. Në vitin 1999, ai mbajti zgjedhje të lira për një asamble të re kushtetuese, në të cilën aleatët e tij fituan një shumicë dërrmuese. Kjo i lejoi Çavista-ve të shkruajnë një kushtetutë të re sipas interesave të tyre. Megjithatë, ishte një kushtetutë demokratike dhe përforcimi i legjitimitetit të saj, zgjedhjet e reja presidenciale dhe legjislative u mbajtën në vitin 2000. Çavezi dhe aleatët e tij i fituan zgjedhjet. Populizmi i Çavezit nxiti një opozitë të fortë, dhe në prill 2002-shit, ai u rrëzua përkohësisht nga ushtria. Por grushti i shtetit dështoi, duke lejuar një Çavez fitimtar i cili do të pretendonte edhe më shumë legjitimitet demokratik për veten e tij.

Ishte viti 2003 kur Çavez ndërmori hapat e tij të parë të qartë drejt autoritarizmit. Me zvogëlimin e mbështetjes së publikut, ai bllokoi një referendum të drejtuar nga opozita që mund ta nxirrte nga zyra. Deri një vit më pas, kur rritja e çmimit të naftës kishte rritur përshtypjen për aftësinë për të fituar. Në vitin 2004, qeveria përgatiti listat e zeza të atyre që kishin nënshkruar peticionin e rikthimit dhe i dërguan në gjykatën e lartë, por zgjedhja e Çavezit në vitin 2006 e lejoi atë të mbante një fasadë demokratike. Regjimi çavist u bë më represiv pas vitit 2006, duke mbyllur një stacion televiziv të madh, duke arrestuar politikanët e opozitës, gjyqtarët dhe figurat e mediave mbi akuzat e dyshimta dhe duke eliminuar kufijtë e mandatit presidencial në mënyrë që Çavezi të mund të qëndronte në pushtet për një kohë të pacaktuar.

Sipas autorëve, kur Çavez, tashmë i sëmurë me kanceri, u rizgjodh në vitin 2012, konkursi ishte i lirë, por jo i drejtë: Çavizmi kontrolloi shumicën e mediave dhe e vuri makinerinë shtetërore në favor të tij. Pas vdekjes së Çavezit një vit më vonë, pasardhësi i tij, Nikolás Maduro, fitoi një tjetër rizgjedhje të diskutueshme dhe në vitin 2014 qeveria e tij burgosi ​​liderin e opozitës. Megjithatë, fitorja e opozitës në zgjedhjet legjislative të vitit 2015 dukej se i kundërshtonte pretendimet e kritikëve se Venezuela nuk ishte më demokratike. Vetëm kur një asamble një-partiake uzurpoi pushtetin e Kongresit në vitin 2017 – pothuajse dy dekada pasi Çavezi kishte fituar për herë të parë presidencën – Venezuela u njoh anembanë si një autokraci.

Gjegjësisht, sipas autorëve, sot, shumë përpjekje të qeverisë për të minuar demokracinë janë “ligjore”, në kuptimin që ato miratohen nga legjislativi ose pranohen nga gjykatat. Ato madje mund të portretizohen si përpjekje për të përmirësuar demokracinë, duke e bërë gjyqësorin më efikas, duke luftuar korrupsionin ose duke pastruar procesin zgjedhor. Gazetat ende publikojnë, por janë blerë ose janë detyruar në vetëcensurim. Qytetarët vazhdojnë të kritikojnë qeverinë, por shpesh e gjejnë veten përballë taksave apo problemeve të tjera ligjore. Kjo mbjell konfuzion në publik. Njerëzit nuk kuptojnë menjëherë se çfarë po ndodh. Shumë prej tyre vazhdojnë të besojnë se po jetojnë nën një demokraci për shkak se nuk ka asnjë moment të vetëm të shfaqjeve klasike si grushti i shtetit etj. Pra, asgjë nuk mund të ngrejë kambanat e alarmit në shoqëri. Ata që denoncojnë abuzimin e qeverisë mund të etiketohen si ekzagjerime ose si ata që mbetën duke thërritur ‘ujku ujku’. Erozioni i demokracisë për shumicën e njerëzve është pothuajse i padukshëm. Autorët theksojnë se, në vitin 2011, kur një sondazh i Latinobarómetrit i kërkoi venezuelianëve të vlerësojnë vendin e tyre nga 1 (“aspak demokratik”) në 10 (“plotësisht demokratik”), 51 për qind e të anketuarve i dhanë vendit të tyre një rezultat prej 8 ose më të lartë..

Për sa më sipër, autorët shtrojnë një pyetje tjetër. Sa e prekshme është demokracia amerikane prej kësaj forme zmbrapsjeje? Patjetër që themelet e Demokracisë amerikane janë sigurisht më të forta se ato të Venezuelës, Turqisë apo Hungarisë. Por a janë mjaftueshëm të forta? Po sikur të shtrojmë të njëjtën çështje për gjendjen e demokracisë në Shqipëri bazuar tek e njëjta pyetje? A ka pasur ndonjëherë përparim demokracia në Shqipëri që të konstatohet zmbrapsja apo kemi qenë aq gjatë nën të njëjtën status quo sa kemi humbur idenë e orientimit?

Sipas autorëve, për të zgjeruar pikëpamjen tonë, përgjigjja ndaj një pyetjeje të tillë kërkon largimin nga titujt e përditshëm dhe breaking news-et, në mënyrë që nxjerrim mësim nga përvojat e demokracive të tjera në mbarë botën dhe përgjatë historisë. Ata (autorët) theksojnë se kur frika ose llogaritjet e gabuara i udhëheqin partitë tradicionale të sjellin ekstremistët në qendër të vëmendjes, demokracia është në rrezik. Një qasje krahasuese zbulon se si autokratët e zgjedhur në pjesë të ndryshme të botës përdorin strategji shumë të ngjashme për të gërryer institucionet demokratike. Ndërsa këto modele bëhen të dukshme, hapat drejt rrëzimit të tyre bëhen më të qarta dhe më lehtë për tu luftuar. Nëpërmjet njohjes së mënyrës se si qytetarët në demokraci të tjera i kanë rezistuar me sukses autokratëve të zgjedhur, ose, pse kanë dështuar në përpjekje e tyre përbën thelbin e reflektimit për ata që kërkojnë të mbrojnë demokracinë amerikane [ose shqiptare] sot.

Për më tepër, në rastin e Shqipërisë, ky këndvështrim i cili është në themel të botëkuptimit shqiptar mbi përdorimin e politik(e)s – ku rëndësi ka të fitohen zgjedhjet, pa se cili është kandidati mbetet një çështje e dorës së dytë – përbën një leksion të qartë për elitën drejtuese të partive politike mbi rëndësinë e liderëve dhe/ose kandidatëve që mbështesin dhe përkrahin. Sepse faktet tregojnë se për Liderët partiakë është më e rëndësishme të punojnë, qoftë edhe me kosto, për mbarëvajtjen e sistemit demokratik sesa të shqetësohesh për interesa afatshkurtra elektorale.

Demagogët ekstremist dalin herë pas here në të gjitha shoqëritë, madje edhe në demokracitë e shëndetshme, theksojnë autorët. Shtetet e Bashkuara kanë pasur pjesën e tyre, duke përfshirë Henri Ford, Hju Long, Xhozef Mekarti dhe Xhorxh Uollas. Sipas tyre, (autorëve) një test thelbësor për demokracitë nuk është nëse figura të tilla shfaqin ambicie politike, por nëse udhëheqësit politik dhe veçanërisht partitë politike punojnë për ta parandaluar këtë fenomen. Në radhë të parë duke mos i lejuar të fitojnë pushtet, duke i mbajtur larg nga vëmendja e publikut dhe nga tesera e partisë, duke refuzuar të miratojnë ose të përafrojë qëndrimet me ta dhe kur është e nevojshme, të bëjnë kompromise të përbashkëta me rivalët në mbështetje të kandidatëve kundërshtarë. Izolimi i ekstremistëve popullorë kërkon guxim politik. Por kur frika, oportunizmi ose keq-llogaritja i drejton partitë të sjellin ekstremistët në pararojë, atëherë demokracia është në rrezik.

Në Shqipëri, problemi nuk është me demagogët ekstremist sepse ata janë neutralizuar prej bipartizanizmit të elektoratit shqiptar i cili nuk e zëvendëson lehtë orientimin politik tradicional, sado mikluese dhe prekëse të jetë narrativa e demagogëve. Por, me promovimin e kandidatëve me rekorde kriminale të cilët e kanë gërryer edhe më tej demokracinë e brishtë në Shqipëri. Ashtu siç analizojnë dhe autorët më lart, prej frikës, oportunizmit dhe keq-llogaritjes për ngadhënjim me çdo kusht të partisë politike.

Në vazhdim, autorët theksojnë se pasi një lider me prirje autoritare do t’ia dalë të marrë pushtetin, demokracitë përballen me një test të dytë kritik: a do t’i nënshtrojë udhëheqësi autokratik institucionet demokratike apo do të kufizohet prej tyre? Sipas autorëve, institucionet të vetme, nuk janë të mjaftueshme për t’i frenuar autokratët e zgjedhur. Kushtetuta duhet të mbrohet, nga partitë politike, qytetarët e organizuar, por edhe nga normat demokratike. Pa norma të forta, parimi kushtetues i kontroll-balancës nuk shërben më si mbrojtëse e demokracisë, sikundër ne e imagjinojmë se duhet të jetë. Institucionet bëhen armë politike, të cilat përdoren si mjet dhune nga ata që i kontrollojnë ato, kundër pjesës tjetër që nuk i kontrollon. Në ketë mënyrë theksojnë autorët, autokratët e zgjedhur përmbysin demokracinë, duke i paketuar dhe përdoruar si armë gjykatat dhe agjencitë e të tjera asnjanëse, duke blerë mediat dhe sektorin privat (ose duke i detyruar ata të heshtin), si dhe duke rishikuar rregullat e ‘lojës’ politike në dëm të kundërshtarëve. Paradoksi tragjik, ku zgjedhjet legjitime shpien kah autoritarizmi, është se vrasësit e demokracisë i përdorin vetë institucionet e demokracisë – gradualisht, me delikatesë, dhe madje edhe ligjërisht – për ta vrarë vetë Demokracinë.

Nëse i hedhim një vështrim të shpejtë gjendjes së demokracisë sot në Shqipëri mund të themi se parametrat formale të sistemit janë vendosur dhe se funksionaliteti i tij ka hyrë në një trend normal të betejës politike. Ndërsa, në një vështrim më të vëmendshëm do të vëmë re se gjendja e demokracisë është e ngjashme me modelin që analizojnë autorët, ku lideri i radhës kthehet në alfa-n dhe omega-n e sistemit duke mos pasur asnjë formë kufizimi të jashtme apo një normë vetëpërmbajtje të brendshme.

Në vazhdim autorët shtrojnë një tjetër pyetje. Përkatësisht, sa serioz është kërcënimi i autoritarizmit në ditët e sotme? Sipas tyre, shumë vëzhgues në ShBA gjejnë ngushëllim te kushtetuta Amerikane, e cila ishte projektuar pikërisht për të penguar dhe frenuar demagogë si Trump-i. Sistemi Madison-an i ‘kontroll-balancës’ ka rezistuar më shumë se dy shekuj duke i mbijetuar; Luftës Civile, Depresionit të Madh, Luftës së Ftohtë dhe Uotërgejtit. Për pasojë, do të jetë në gjendje t’i mbijetojë edhe Trump-it. Por, autorët janë ndërdyshas mbi këtë rezistencë. Historikisht, sistemi Amerikan i kontroll-balancës ka funksionuar shumë mirë – por jo, ose të paktën jo tërësisht – për shkak të sistemit kushtetues të hartuar nga ‘baballarët themelues’. Demokracitë funksionojnë më mirë dhe mbijetojnë më gjatë atje ku kushtetutat janë përforcuar nga normat e pashkruara demokratike. Sipas tyre, dy janë norma themelore që e kanë ruajtur sistemin e kontroll-balancës në Amerikë deri në atë pikë që sot marren si të mirëqena: toleranca reciproke ose të kuptuarit që partitë konkurruese e pranojnë njëra-tjetrën si rivalë legjitim dhe vetëpërmbajta, apo ideja që politikanët duhet të ushtrojnë përmbajtje në vendosjen e prerogativave të tyre institucionale. (theksimet e mia)

Këto dy norma e kontrolluan demokracinë amerikane përgjatë pjesës më të madhe të shekullit të 20-të. Udhëheqësit e dy partive kryesore e pranonin njëri-tjetrin si legjitim dhe i kundërviheshin tundimit për të përdorur kontrollin e përkohshëm të institucioneve për maksimizimin e përparësive partiake. Normat e tolerancës dhe vetëpërmbajtjes shërbyen si rojtarë të heshtur të demokracisë amerikane, duke e ndihmuar atë të shmangte llojin partizanesk asgjësues të luftës partiake që ka shkatërruar demokracitë kudo në botë, duke përfshirë Evropën në vitet 1930 dhe Amerikën e Jugut në vitet 1960 dhe 1970 [ … dhe Shqipërinë pas viteve 1990].

Përmbledhtas, autorët theksojnë se Donald Trump nuk parashikon rrënimin e demokracisë amerikane sepse sfidat me të cilat ajo përballet sot janë akoma më të thella. Dobësimi i normave demokratike Amerikane është i rrënjosur në polarizimin ekstrem partizan, i cili shtrihet përtej dallimeve të politikave të një konflikti ekzistencial mbi racën dhe kulturën. Për autorët, stili i tij i qeverisjes mund të klasifikohet si një “demokraci pa mbikëqyrje”, por ajo çka mbetet më shqetësuese për ta është trashëgimia politike që Donald Trump do të lërë pas.

Si përfundim, ky libër ofron një studim të shpejtë të politikës autoritare në mbarë botën dhe shquan një model qeverisës që përsëritet. Liderët e ‘fortë’ të shekullit të njëzetenjë-t nuk i pezullojnë më kushtetutat duke i zëvendësuar ato me puçe ushtarake. Përkundrazi, ata e vlerësojnë shërbimin që ju bën kushtetuta por në realitet sillen sikur ajo nuk ekziston. Rasti i ndryshimeve kushtetuese në 2008 në Shqipëri është epitoma e këtij fenomeni, e luajtjes me rregullat prej liderëve politik. Përgjatë viteve të demokracisë në Shqipëri, çdokush që ka fituar pushtetin politik është tallur me kundërshtarin e tij duke e etiketuar atë si të inkriminuar. Duke shfaqur përbuzje për kritikët e tij nëpër media, ka kontribuuar në ndërtimin e teorive të konspiracionit rreth lëvizjeve të opozitës si dhe ka vënë në dyshim legjitimitetin e çdo vote që ka qenë adresuar kundër tyre. Gjegjësisht, ashtu si Levitski dhe Ziblat mbajnë Senatin e SHBA-së të viteve 1950 si një shembull i një institucioni ku vullneti i ndërsjellë ishte thelbi i rregullave të lojës, po ashtu dhe ne në realitetin shqiptar duhet të gjejmë institucionin/et, në mos, norma autentike shqiptare, për të stabilizuar demokracinë duke i kërkuar ato në realitetin tonë dhe jo në realitetin e shteteve të tjera.

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Danish Jukniu dhe grija që përballoi blunë

Aventura koloristike e Danish Jukniut te vepra “Barinjtë në bjeshkë”, 1978, realizuar...
Read More