Stefan Çapaliku: Të jesh i shtërngu, me jetu pa u vënë re…

kopertina capalikuDramaturgu Stefan Çapaliku në një roman të ri, “Secili çmendet sipas mënyrës së tij”, një akt rrëfimi nën diktaturë, në një qytet, në një lagje, në një shtëpi ku grumbullon personazhe e karaktere që shoqërojnë rritjen, formimin dhe edukimin e tij; sa reale dhe fiksion mbi të jetuarin në totalitarizëm, ku ngjarja rrjedh përmes “kutisë magjike”; arkitektura e një romani ku shkrimtari krijon një hapësirë thellësisht personale mes kujtesës dhe përjetimit…

Intervistoi: Violeta Murati

Një muaj nga dalja e librit tuaj “Secili çmendet sipas mënyrës së tij” dhe kritika ka dhënë një hapësirë leximi, mjaftueshëm për vëmendje, receptim…pse vjen ky rrëfim nga kjo pozitë, ç’ide e mendime mban?

Titulli, kësaj herë, tek unë ka ardhur në fund të procesit të shkrimit. Zakonisht në punime të tjera letrare qofshin këto drama, tregime, poezi titulli i ka parapri rrëfimit. Kësaj here jo. Kjo ka ardhur si një kërkim, si një sforco mendore e imja në procesin e shkrimit, ose gati në momentin përfundimtar të shkrimit, proces i cili, realisht, do të përmblidhte fatet e gjithë personazheve të romanit. Romani ka shumë personazhe, nuk e di saktësisht, por dikush më tha se ka rreth 130 – ndoshta është kështu. Nuk e di. Pres konfirmimin nga ju. Romani nuk ka një subjekt unik rreth të cilit të sillen të gjithë personazhet. Por ka personazhe, karaktere ku secili ka nga një subjekt, ose secili prej tyre është një farë e hedhur që pritet të zhvillohet  nga kapitulli në kapitull, apo qoftë në një rimarrje, apo vëllim të dytë të librit. Kështu që, ajo çfarë kam kuptuar është se të gjithë personazhet lidhen me faktin se koha ishte e çmendur. Jo personazhet vetë. Koha ishte e çmendur për shkak të diktaturës, e cila përmbysi të gjithë sistemin e vlerave njerëzore atëhere, duket sikur njerëzit janë të çmendur sepse komportimi i njeriut normal me një kohë të çmendur e bën vetë njeriun të çmendur. Kështu që, në të vërtetë personazhet e mi nuk janë të çmendur, por tingëllojnë si të tillë, dhe secili syresh ka një finalitet që është besoj, krejtësisht i ndryshëm prej njëri tjetrit. Kjo është arsyeja, dhe me këtë frazë mbyllet edhe romani, ku ka një moment kur unë si rrëfimtar kujtoj se dikush prej familjes time e tha diçka të tillë aty. Por, në fakt, askush nuk e ka thënë por të gjithë e kemi menduar në të njëjtën kohë, në mënyrë simultane, frazën që: secili çmendet sipas mënyrës së vet! E kam menduar sepse është një titull i gjetur për veprën dhe po më rezulton i tillë, nisur nga efektet e recepsionit. Njerëzit e duan këtë titull.

Në fakt, e keni goditur, është një titull provokues: fati, fataliteti, çmenduria si destini ynë. Reflektimi nga leximi i romanit si lëviz psika shqiptare, procesi si rritet, si plaket shqiptari…ç’është kjo hapësirë?

Unë nuk e di se kjo do ishte një profeci që nuk ia lejoj vetes për me e artikulu. Unë jam i përgjegjshëm mbi fatin e personazheve të mi. Mendoj se njerëzit që rrijnë ngushtë, që zaptojnë hapësira të vogla, njerëzit që duhet që vazhdimisht të fërkohen njëri me tjetrin kanë finalitete jo normale. Shqipëria është një vend i vogël, siç gjithë e dijmë. Është një kulturë e vogël, një treg i vogël. Është një vend, që edhe pse shumë i dashur për ne, është shumë i ngushtë. Ndaj kësaj hapësire, ne reagojmë në mënyra krejt të ndryshme që mënyra e tjetrit për ne, vetë tingëllon si çmenduri.

stefan capalikuNisur nga lënda e romanit, ndjekim një patologji që ka të bëjë me shqiptarët, drejtpërsëdrejti, por kjo vepër nuk është e para të paktën në dramaturgjinë që keni shkruar. Jeni marrë shumë me atë pjesë që i ka munguar në total veprës shqiptare, pjesën më të dëmtuar, më të shkatërruar që ka të bëjë me mendimin. Nga e kanë burimin këto sensacione, çfarë ka ndikuar tek ti?

Në përgjithësi krijimtaria ime i është përkushtuar epokës postkomuniste shqiptare. Unë jam marrë plotësisht me postkomunizmin që do të thotë se jam marrë me epokën time, me atë që më ka shoqëruar. Nuk kam preferuar ta kthej kokën pas, nga komunizmi si një farë neverie që kam pasur ndaj asaj epoke, si çdo njeri tjetër, që besoj shumica ta kenë pasur. Por kësaj here “Secili çmendet sipas mënyrës së vet” është një vepër që i kushtohet tërësisht epokës komuniste, një periudhe 20- vjeçare. Siç ju e dini romani i thur ngjarjet e veta në vitin 1965 deri diku rreth vitit 1985. Ajo çfarë kam vënë re në vizatimin e kësaj patologjie që ju po thoni është fakti se unë personalisht jam i prirur ta kërkoj, ta gjej, ta nënvizoj tek vetja dhe tjetri këtë lloj patologjie. Nëse tek Allegreto Albania unë kam një njeri i cili vetizolohet për shkak se mendon se është më i miri, dhe fakti që unë e rilevoj, e gjej, e nxjerr në pah këtë i jep të kuptojë se, në të vëretë se gjithsecili mendon kështu. Nuk ka një njeri që të mos mendojë se është më i miri.  Ai e fsheh dhe nuk e thotë, por brenda vetes e mendon një gjë të tillë. Këto lloj sensacionesh më kanë interesue dhe vazhdojnë të më interesojnë. Në rastin konkret, tek romani, këtë patologji unë e kërkoj tek të gjithë. Tek vetja më së pari, dhe tek ata që e kanë rrethu jetën time në këtë 20 vjeçar, në një qytet siç ka qenë Shkodra.

Si e thatë romani ka intensitet personazhesh, në fakt nuk është gjithë Shkodra, por sillni një arkitekturë rrëfimi të përqendruar në një lagje, ku ndodhin ngjarjet. Ç’është kjo spirale, ky raport?

Në pikëpamje të arkitekturës së rrëfimit këtë roman e kam parë si një cikël rrathësh koncentrikë. Fillimisht, në faqen e parë të romanit unë vendos një pikë, si një majë kompasi, dhe kjo pikë jam Unë. Përshkruaj veten time, me pantallona të shkurtra, me sandale etj etj…kjo është pika e parë. Më pas, përshkruaj nënën time: Ajo. E gjatë, me fustan, bjonde…etj, dhe bëj rrethin e dytë, që është koncentrik me atë çfarë është në raport me pikën Unë. Mandej përshkruaj dajën tim. Një burrë me pizhama, tullac, në burg etj etj…që është rrethi i tretë. Mandej shoh rojet nëpër godina etj,..dhe them: Ata. Rrethi katër. Më pas shkoj në shtëpi, në Shkodër dhe, bëj rrethin e pestë, rrethin e shtëpisë. Shkoj në shkollë dhe kam rrethin me dentistin: rrethi i gjashtë. Pas shkollës, shkoj në shtëpi dhe përshkruaj mëhallën: rrethi i shtatë. Mandej është lagjja: rrethi i tetë. Është qyteti: rrethi i nëntë. Mandej është Bota: rrethi i dhjetë, që vjen përmes televizionit që rihyn në këtë sistem eksentrik. Kështu në një farë mënyre ndërtoj një kon, që ka një pikë të vetme, që mbështetet dhe hapet lart, duke u përpjekur të përfshijë në këtë vorbull sa më shumë informacion, sa më shumë njerëz dhe sa më shumë ide. Ky është raporti midis meje, shtëpisë e lagjes.

Në të tilla raste kujtesa si histori dhe përjetimet e kanë të domosdoshme distancën e kohës, ekuilibrin. Në këtë kontekst çfarë e ka vështirësuar punën e rrëfimtarit në procesin krijues?

Kjo është një pyetje shumë  interesante. Unë jam ndeshur në dy lloj vështirësish për t’i dalë mbanë kësaj pune. E para, të shkruaja një tekst që të mos jetë literaturë memuaristike. Kam dashur që ta përdor kujtimin, pasionin dhe përfshirjen në kujtim si një tekst fiksionant, si një tekst romanistik dhe jo memuaristik. Nuk kam dashur asnjëherë të bëj letërsi dokumentare. Por, nëpërmjet fiksionit të lulëzojë dokumentari. Të qenurit nga një anë logjik, që ka lidhje me kujtesën, dhe nga ana tjetër emocional që ka lidhje me qëndrimin që unë kam ndaj kujtesës më ka shoqëruar gjatë gjithë jetës time. Të gjitha historitë që janë në libër unë i kam treguar nëpër tavolina, nëpër rrethe shoqërore dhe gjithmonë jam ndeshur në fund me pyetjen: Pse e vërtetë është kjo? Fakti që njerëzit kishin dyshim rreth kësaj që unë tregoja më bëri të kuptoj një ditë të bukur se as unë vetë nuk kuptoja më se ku mbaron e vërteta dhe ku fillon trillimi. Kaq shumë ishin zmeriluar, ishin lëmuar këto histori brenda meje. Ishin bë si gurë zalli, jo më ashtu kubikë e me thepa, siç është historia bruto. Këto histori ishin punuar brenda meje, sa arriti një moment që unë duhet t’i shkruaja ose t’i braktisja përfundimisht. Dhe vendosa ta ruaj këtë ekuilibër midis kujtesës dhe përfshirjes emocionale në një servirje që i bëhet lexuesit të tipit romanesk ku janë ruajtur edhe disa emra personazhësh reale. Janë ato që kanë qenë heronjtë e mi dhe disa të tjerëve u janë ndërruar emrat për shkaqe moralistike sepse unë nuk kam dashur t’i bie në qafë dikujt, i cili ka qenë i konformuar me sistemin etj etj. Pra, është derdhur një botë sa historike aq edhe poetike.

Sa qasje personale ka pasur në këtë histori, edhe pse në distancë kohe?

Me thënë të drejtën asnjëherë nuk e kam pasur qëllim të distancohem nga personalja. Nuk kam dashur kurrë të shkruaj një tekst inpersonal. Por thellësisht personal. Ndihem krejt mirë që kam bërë këtë sepse distanca kohore midis momentit të shkrimit dhe momentit të ngjarjes është kaq e madhe saqë në një farë mënyre shpreh dhe formimin tim përmbi botën. Është si: Urbi at Orbi, kur Papa uron për pashkët: për qytetin dhe për botën.

Dhe qyteti ja, Shkodra. Ç’është ky qytet për ju? Kur një shkrimtar hyn në qytet, kujtojmë përshkrimet e Pamukut për Stambollin, e të mëhallës së tij, shtëpisë…!!

Qyteti mendoj se është një gjendje njerëzore e cila në rastin e Shkodrës, ka aftësinë të të homogjenizojë kulturalisht. Ka gravitet. Ti vjen nga jashtë dhe vendos të jetosh psh në Tiranë, dhe çfarë vë re është se pikërisht këtij qyteti i mungon graviteti, fuqia për të homogjenizuar kulturalisht. Çfarë po më ndodh? Unë kam 20 vjet që banoj në Tiranë dhe jam shkodran. Një tjetër ka 50 vjet që jeton në Tiranë dhe është vlonjat, një tjetër ka 100 vjet që jeton në Tiranë dhe është dibran etj,. Pra në këtë pikëpamje kemi një kryeqytet në përpjekje për t’u bë qytet. Kurse Shkodra është një qytet, që nuk ka mëtuar ndonjëherë për t’u bërë kryeqytet edhe pse kanë dashur ta bëjnë, por e ka pasur gjithmonë të fortë pigmentin e homogjenizimit kulturor. Po ju sjell edhe rastin e nënës time. Ime më ka qenë jugore dhe ka ardhur në Shkodër në vitin 1958 kur është martuar me t’im atë. Ajo ka harxhuar gjithë pjesën tjetër të jetës në Shkodër derisa ndërroi jetë. Çfarë vija re tek ajo ishte mënyra se si kishte hy gegnishtja tek toskënishtja e saj, dhe se si toskërishtja e saj ishte pasuruar prej paskajores, përcjellores, prej mungesës së rotacizmit prej gjithë atyre “deficencave” që i kishte përjashtu Kongresi i Drejtshkrimit më ’72.  Ajo i ka marrë, bërë të vetat, pra ishte homogjenizuar gjuhësisht me qytetin pa dhunë, pa i thënë njeri se si duhej ta bënte këtë punë, përkundrazi tendenca ishte të bënte të kundërtën. Nëse do të respektonte një tendencë zyrtare nëna ime do ruante toskërishten. Pse? Sepse graviteti i këtij qyteti ishte i fortë.

Do të kujtoj diçka edhe nga Petro Marko kur thotë qysh në hyrje të romanit “Një emër në katër rrugë”: Dhe fshati ishte po aty. Një gjendje frymore, ndërsa tek rrëfimi juaj vendi del i ngurtë, i ngrirë, i errët pothuaj  I braktisur nga njeriu (nënkuptoj personazhet e romanit), pse kjo gjendje?

Unë e kam parë qytetin në forma të ndryshme shikimi. E kam parë në formën e lavdishme kur e përshkruaj si një gjë e ndërtuar në vendin më të bukur të botës për shkak të alpeve, ujërave, të lumenjve, fushës etj, siç ka momente kur e shaj me gjithë shpirtin tim qytetin. Ja p.sh kur e shaj në momentin, në kapitullin me kompozitorin që i them dekadent, dhe gjithmonë fjala është për njerëzit dhe jo në aspektet arkitektonike dhe urbane. Një prej mësimeve të mëdha që ka lënë Patër Zef Pllumi ka qenë, kur thoshte se njerëzit janë si metalet: nuk ka metal që nuk shkrin, varet sa energji shpenzon për ta shkrirë. Mund të jesh kallaj dhe shkrihesh me një shkrepëse dhe mund të jesh gizë që duhet me ndezë furnalta për  ta shkrirë. Por metal që nuk shkrihet s’ka. Pra, varet shumë nga presioni që sistemi ushtron mbi ty. Ne të gjithë e dijmë se në diktaturë presioni ka qenë shumë i madh. Periudha që kam marrë në konsideratë në roman është periudha më e egër, më shkatërrimtare, është lëngata më e gjatë që ka vuajtur shpirti i një qyteti, i një qyteti liberal që mbartte frymën perëndimore prandaj dhe hëngri dajakun më të madh. Ishte një qytet që kishte kultivu artin, literaturën, leximet… çdo gjë që ne e thërrasim me termin qytetërim. Në këtë kuptim, ai sistem e shkatërroi.

Simbol në roman është televizori. Kjo kuti magjike në fakt ka shoqëruar gjithë krijimtarinë tuaj edhe në dramaturgji, si edhe vëniet skenike. Pse e bëni ngjarje, pse ky raport, shqetësim mbi prezencën e televizionit dje e sot?

Ky është një vëzhgim krejt i saktë që po bëni në lidhjen me prezencën e televizorit në gjithë krijimtarinë time. Sinqerisht asnjë nuk ma ka bërë këtë pyetje, dhe është hera e parë që përgjigjem, tani po e mendoj se si duket ngaqë ka qenë diçka që e kam dashur shumë, dhe është pikërisht kjo periudhë që e përshkruaj në roman. Nëpërmjet kësaj kutie magjike kanë ardhur imazhet e para të lirisë, e të qytetërimit, kanë ardhur ngjarjet e mëdha globale dhe janë përthyer në një nivel lokal që i kam përshkruar në roman si  p.sh njeriun e parë që shkoi në hënë, finalen e madhe të boksit, kampionatin e futbollit, kam përshkruar deri tek filmi Tangoja e fundit në Paris etj etj,. Më vonë, për shkak të vendosjes së këtij zhurmuesi dhe për shkak të kthimit të kësaj kutie magjike në mjet propagande, gjithë dashuria ime kaloi në urrejtje. Me sa duket, kaloi në mënyrë instiktive në një urrejtje të tillë saqë me thënë të drejtën, jam ndër konsumatorët më të këqinj të televizorit. Nuk mund ta them ende, por kam kuptuar se është një grackë që propozohet përditë; “hap kapakun” për të të futur brenda, dhe ti duhet të kesh çdo ditë energji që t’i rezistosh. Ky raport, është si raporti i të jetuarit mediatik dhe në mënyrë immediate. Unë jam ndër ata njerëz që besoj se qytetërim do të thotë të jetosh në mënyrë immediate, do të thotë ta jetosh botën për së gjalli, ta jetosh “live” dhe jo online, jo nëpërmjet një mediumi. Kjo si duket ka ndodhur në mendjen time: Nga një dashuri e çmendur në një urrejtje patologjike.

Personazhe historikë, një mori karakteresh, që kanë shoqëruar rritjen dhe formimin tuaj që nga fëmijëria. A janë të vërteta të gjitha kujtimet që lidhen me to, janë histori reale sa i keni përjetuar edhe në libër?

Edhe ti re në këtë pyetje që më kanë bërë vazhdimisht: a është kjo e vërtetë? Po është e vërtetë, dhe ajo çfarë e bën të besueshme është se grumbullimi i këtyre njerëzve në shtëpinë tonë është për dy arsye. E para, është ardhja e televizionit, stërmbullar i veprës. Nëse vepra ka një ngjarje letrare është kjo. E dyta, është koha e ardhjes së televizorit, ai vjen në shtëpinë tonë, dhe kjo është fiksion, në momentin kur mbyllen kishat dhe xhamitë, për të dhënë idenë se kur jashtë po prishen tempujt e religjionit, brenda po lind një religjion i ri që është media.  Njerëzit po fillojnë e besojnë tek ky altar i një kishe të re, që lind brenda shtëpisë. Në fakt, po ta shikosh më gjerë, të gjitha kishat e xhamitë kështu u shndërruan njëra në një pallat sporti, tjetra në kinema, teatër a shtëpi kulture…Tashmë shtëpia jonë kthehet në një kishë, dhe altari është televizori dhe kjo m’i sjell gjithë personazhet aty afër, çfarë do të thotë se unë nuk kam nevojë të shkoj, të kërkoj se ku janë. Unë jam përpjekur të ndjek parimin e Big Brother-it,  e personit që vë syrin në vrimën e bravës dhe shikon aspekte aq sa i lejon vrima. Kjo masë e shikimit që ka lidhje me formimin dhe moshën time, duke qenë se arkitektura e jashtme e veprës është e ndarë në tre pjesë, që kanë lidhje të gjitha me ardhjen e televizorit: para, gjatë dhe mbas. Para ardhjes së televizorit; gjatë kohës kur ne, nëpërmjet televizorit, shikojmë perëndimin, kontakti me lirinë dhe mbas kur vendoset zhurmuesi, duke e kthyer këtë kuti nga magjike, në ordinere. Në këtë moment fillon epoka e të jetuarit pa u vënë re, siç citon një prej personazheve të mi. Se si ishte e të jetuarit pa u vënë re, kjo ishte sfida e të jetuarit të njeriut nën komunizëm… Alamet burrash duke filluar nga Zef Zorba, Frederik Rreshpja, Gjon Shllaku, Kol Ashta etj etj ishin të shtërnguar me jetu pa u vënë re…

Shkruar Nga
More from revista mapo

Rama që nuk ndihmon Ramën

-Komunikimi politik nga A në Zh  Nga Julian Zyla  Në një intervistë,...
Read More