Tregime të reja burgu, Maks Velo: Ju rrëfej Spaçin si një çmendinë

Vetëm një që i ka dëshmuar me sytë dhe veshët e tij mundet t’i rrëfejë sot e të thotë se pas trillit letrar ka një të vërtetë të madhe; çmendurinë. Atë të burgut të Spaçit dhe të shumë burgjeve të tjera ku vuajtën terrorin qindra-mijëra njerëz, shpesh edhe pa e ditur arsyen se pse ndodheshin aty.

E vërteta brenda burgjeve e kampeve të internimit. Këtë mëton Maks Velo të sjellë në librin e tij të fundit “Përkthyesi”, një përmbledhje me tregime nën logon e UET Press dhe “Mapo Editions”. Personazhe dhe ngjarje nga kujtimet personale të autorit gjatë viteve të dënimit në burgun e Spaçit. Me një burim të pasur dokumentar arrin të kthejë në fiction personazhe nga jeta reale, duke përdorur shpesh nota humori për të përshkruar tragjikomedinë e jetëve nën regjimin diktatorial

Nga Suadela Balliu

Foto: Florion Goga

…Ishim një ditë si zakonisht në tarracë. U rreshtuam. Pamë të vinin shumë policë, kryetari i degës së Rrëshenit, komandantë, oficerë…Thirrën emrin e një të burgosuri, një dibran, dhe i vunë prangat. U bëmë kureshtarë ç’kishte ndodhur. Doli komandanti e tha: “Ky i ka shkruar një letër Reganit”. Pra, nga Spaçi i çonte letër presidentit amerikan. E morën të lidhur me pranga…Unë nuk bindesha, sepse nuk kishte mundësi reale. Letrat do i lexonte operativi dhe ai e dinte këtë. Si do i shkonte letra Reganit?! …

Këtë histori ia pat rrëfyer Claudia Vollmer-it, shefes së Departamentit për Demokratizimin në OSCE, e cila e habitur nga grotesku absurd që mbështillte jo vetëm burgjet dhe kampet e internimit, por një shoqëri të tërë nën regjimin diktatorial i kërkoi ta rrëfente këtë gjatë promovimit të librit.

“I kam shkruar këto gjëra që të kuptoni se Spaçi nuk ishte ashtu si jua thonë juve. Spaçi ishte një çmendinë. Një gjë shumë e vështirë. Atje vërtet kishte njerëz që ishin kundërshtarë të regjimit, por edhe konturi i shumtë ishte anormal sepse vetë jeta e bënte të tillë”, -tha Maks Velo gjatë promovimit të librit të tij të fundit “Përkthyesi” ditën e djeshme, në mjediset e Universitetit Europian të Tiranës. Kjo përmbledhje me tregime nën logon e UET Press dhe “Mapo Editions” sjell personazhe dhe ngjarje nga kujtimet personale të autorit gjatë viteve të dënimit në burgun e Spaçit.

“Një shoku ynë, Luan Rama në librin e tij të fundit thotë se Në Zvërnec janë 20 të burgosur dhe një i burgosur i çonte letra gruas dhe ato ishin tërë tmerre. Po kush të linte të shkruaje tmerre nga burgu? Një njeri që nuk ka bërë burgun nuk i di këto gjëra”.

Me një burim të pasur dokumentar, Maks Velo arrin të kthejë në fiction, personazhe nga jeta reale, duke përdorur shpesh nota humori për të përshkruar tragjikomedinë e jetëve nën regjimin diktatorial. Ky libër bashkë me të tjerë të shkruar nga Velo bëjnë pjesë në atë që quhet sot letërsia e burgut apo letërsia e kujtesës. Rasti i Velos është shembulli se si vuajtjet dhe qëndresa njerëzore ndaj regjimit totalitar mund ta kthejnë një njeri në shkrimtar.

“Për çdo autor dita e botimit është një gjë e veçantë. E ëndërron çdo njeri, të ketë përpara njerëz të cilëve t’u mburret. Pasi artisti këtë ka; me veprën e vet do të mburret, do të lërë një shenjë, t’i mposhtë njerëzit, të mposhtë të keqen e të thotë: “Edhe unë kam ekzistuar. Unë kam qenë ”, –tha Maks Velo për të pranishmit, duke zbuluar se të shkruarit është një dimension i ardhur më vonë në shpalosjen e tij artistike. “E kam nisur me muzikën, studioja piano dhe vazhdoj t’i ndjek koncertet simfonike në Paris, tani ndoqa edhe orkestrën e Londrës. Pastaj u dhashë pas arkitekturës, pikturës. Kam botuar artikuj studimorë, por jo për letërsi. Burgu ma bëri të pamundur që të mos shkruaja”.

Ky libër me tregime i Maks Velos vjen pas romanit “Klubi Karavasta”, botuar vitin e kaluar nga UET Press dhe Mapo Editions. Velo ka shkruar edhe më herët kujtime burgu në libra si “Hetimi” apo “Spaçi”.

 Një libër të rëndësishëm të letërsisë së kujtesës e quajti drejtorja e botimeve UET Press, Alda Bardhyli, librin e fundit të Velos. “Stili i të shkruarit të Maksit duket sikur je duke parë një tablo. Një tipar i natyrshëm tek ai” , –tha Bardhyli, e cila veçoi dy tregime nga kjo përmbledhje, të parin nga i cili ka marrë edhe titullin, si edhe tregimin “Çarçafët mungonin”, ku tema e prekur është optika me të cilën duhet ta shohim letërsinë, por edhe autorët e intelektualët që vuajtën regjimin në burgjet komuniste.

Për shkrimtarin Ylljet Aliçka, tregimet e Maksit janë të shkruara me vërtetësi. “Janë një dëshmi se si përvoja, kujtesa, vetë jeta e tij si mund të kthehet në një letërsi të mirëfilltë artistike”, -tha Aliçka, duke e quajtur figurën e Velos poliedrike, ndërsa letërsia e tij nuk zbulon vetëm përvojat individuale, porse të gjithë realitetin e asaj kohe.

Gazetari dhe përkthyesi Ben Andoni u shpreh se Maks Velo ka një qasje interesante në tregimet e tij dhe arrin të përcjellë edhe humor te lexuesi. “Ai ka një burim të pashtershëm dokumentar dhe çdo njeri tjetër do ta katranoste, pasi është shumë e vështirë kur ke një material të tillë dokumentar ta kthesh në tregim. Ai di të ruajë kanonet për shkak të profesionit të tij”, –tha Andoni, i cili shtoi se këto tregime të ndërthurura mes letërsisë së burgut dhe të kujtesës janë kontribut për kujtesën rreth së cilës flasim shumë, por që të gjithë i largohemi. Gjithashtu, Andoni tha se tregimi mbetet një gjini sfiduese për autorët, duke i nxjerrë këta të fundit zbuluar përpara lexuesit dhe një gjini që gjithnjë e më shumë po braktiset. “Ndoshta kjo është edhe sfida më e madhe e Maksit”, shtoi Andoni, i cili përmendi një ligjëratë të autorit David Foster Wallace mbi përcjelljen e tregimit te lexuesi përmes humorit, duke marrë si rast Franc Kafkën dhe humorin që përshkon letërsinë e tij. “Të njëjtën bën Maksi në këto tregime; nuk të lodh dhe nuk i kemi përballë personazhet stereotipike, por kemi paradoksin dhe suspansën që i duhet tregimit dhe në fund kemi sintezat që janë sinteza të jetës, por edhe që i bëjnë nder tregimit në përgjithësi. Uroj që masën e madhe të kujtesës që ka t’i kthejë në letërsi artistike, ta kalojë cakun e rrëfimit dokumentar drejt tregimit”, përfundoi Andoni.

Tregimet e Maks Velos përfshijnë jo vetëm segmente nga jeta e tij, por janë pasqyrë e asaj çka kalonte i gjithë vendi, ndërsa autori nuk mbetet narrator pasiv, por e vendos veprën në tri dimensione të letërsisë.

Janë gjashtëmbëdhjetë tregime të shkruara në periudha të ndryshme, ku më i riu daton në tetor të vitit 2017, duke reflektuar edhe gjendjen shpirtërore të autorit në periudhat që i ka shkruar.

Cenkoja, një personazh në tregimin e parë “Përkthyesi” është mishërimi i absurdit të asaj kohe. “Rrinte në burg me kënaqësi vetëm sepse njerëzit e thërrisnin “Bej” në burg, por jashtë askush nuk e thërriste. Për këtë nuk donte të dilte nga burgu. A mund të mos e shkruash këtë?” –vijoi Velo, duke shtuar se ky personazh ishte simboli i njeriut që kërkon të nderohet dhe të ketë një titull, një kategori e tërë njerëz të cilët jeta në regjim i përjashtoi të gjithë. “Ishte punëtor i jashtëzakonshëm, por donte ta thërrisnin “Bej”. Unë që e jetova këtë gjë mund ta rrëfej…

Një tjetër personazh është te tregimi “I burgosuri më i mirë”. E pa se shoku po i vidhte thesin dhe nuk e kallëzoi…Kishte një pjesë që nuk i zbërtheje dot. Si mund t’i dije jetët e tyre, komplikacionet e tyre?”, –tha Velo, i cili e ka parë kampin si një turmë që kalonte përpara, një mase e madhe në numër, asnjanëse, gati pa formë…

“Në burg kishte karaktere të ndryshme. Ishte një botë më vete që mundohem sa kam mundësi ta zbërthej. Sigurisht që letërsia e burgut ka shumë gjëra të mira, sikurse ka edhe pjesën më të madhe një letërsi individuale për të treguar jetën e tyre, por pa këtë letërsi nuk mund të kuptojmë diktaturën. Pa disa nga këto vepra të rëndësishme nuk mund të kuptohet diktatura. Arti ka një forcë direkte që është mbi dokumentet”, përfundoi Velo.

…Dhe unë tani, pasi ikën ata , takova Robert Vullkanin. Roberti i dinte të gjitha dhe më tha:

“Kur ishim në Elbasan, në fabrikën e Çimentos, para 20 vitesh ky vrau një dibran. Ishte djalë i ri dhe ai burri do të lirohej për pesë ditë. Kundërshtarët ia kishin mbushur mendjen se kishte bërë dashuri me nënën e tij. U ngjit në kullë dhe me një hekur e goditi në duar, ai ra e vdiq. Tani ka frikë të dalë. i erdhi radhë të dilte për 10 ditë dhe bëri këtë letrën për presidentin Regan që ta arrestonin e të mos dilte nga burgu ku e prisnin për të marrë hak…

Vetëm një që i ka dëshmuar me sytë dhe veshët e tij mundet t’i rrëfejë sot e të thotë se pas trillit letrar ka një të vërtetë të madhe; çmendurinë. Atë të burgut të Spaçit dhe të shumë burgjeve të tjerë ku vuajtën terrorin qindra-mijëra njerëz, shpesh edhe pa e ditur arsyen se pse ndodheshin aty.

Një pjesë e vogël ishte refuzuese dhe nuk mund të dije se çfarë ishte. Për ta nuk interesohesha dhe u rrija larg. E dija se, sado të pyesja, të vërtetën nuk mund ta zbuloja, si një libër që, kur e hapim, shohim të njëjtën faqe…

***

Çarçafët mungonin

Çarçafët e bardhë të varur rresht dukeshin si vela anijeje gjigante. Anija ishte kampi. Telat e mbushur plot, ngjeshur, vinin njëri pas tjetrit, lidhur në shina metalike të ngulura në shkëmb, përforcuar me kunja të hekurta. Për të sistemuar terrenin, të dënuarit kishin ndërtuar

katër tarraca tremetroshe me shtylla galerie. Kjo ishte zona e lavanderisë në punëtoritë ku laheshin dhe thaheshin çarçafët e të dënuarve. Nga e hëna në të shtunë, për gjashtë ditë, të njëzetetetë dhomat dërgonin një herë në javë çarçafët për t’i larë. Çdo ditë ishin gati pesëqind

çarçafë, po të marrim parasysh se çdo i dënuar dërgonte dy, të sipërmin dhe të poshtmin.

Çarçafët ktheheshin brenda ditës të tharë apo të patharë. Lavanderia nuk përgjigjej për tharjen, gjë për të cilën përgjigjej koha. Në verë ishte normale, të nxehtët që vinte nga sipër, po ca më tepër nga poshtë, nga shkëmbinjtë që përvëlonin e i thanin shpejt. Edhe kur nuk kishte erë, çarçafët thaheshin. Në ditët me shi vinin të lagur dhe ishim të detyruar t’i hidhnim sipër batanijeve kur binim për të fjetur. Gjatë gjithë natës dhoma nxirrte avuj lagështire si një anije që shfrynte. Të nesërmen në mëngjes çoheshim me dhembje koke. Komanda ishte e rreptë për higjienën se kishte frikë. Me atë mbipopullim kishte rrezik të binte ndonjë epidemi. Kur ngjiteshim sipër malit për te galeritë, shihja atë cipë gjigante të bardhë si një petë brumi e holluar nga një okllai e stërmadhe. Qëndroja për disa sekonda dhe shihja dritën që i binte përballë dhe reflektohej duke marrë me vete bardhësinë që ia hidhte malit shkëmbor. Kur zbrisnim nga puna, drita binte nga ana tjetër dhe çarçafët bëheshin si një letër e hapur me mijëra metra katrorë. Vizatoja me mend. Vendosja vija që zgjateshin e zgjateshin pa mbarim, pastaj puntoja pika me trashësi të ndryshme, hidhja me fuqi njolla, merrja prapë linjën dhe bëja kurba të buta dhe të kapërthyera, hiqja vija paralele, bëja portrete dhe filloja të kompozoja figura, pastaj grupe

me figura në lëvizje, bëja cikle të tëra. Kaloja nga njëri çarçaf në tjetrin ashtu si grafisti nga

njëra letër e bardhë në tjetrën. Ndieja atë kënaqësi që ndien vetëm ai që prek letrën e bardhë për herë të parë. Me shekuj shkoja mbrapa kur letra prodhohej nga fletët, nga orizi, pambuku dhe druri. Ç’gjë e bukur. Ata artizanë të paemër, të panjohur kanë zbardhur botën. M’u kujtua biruca, hetuesia, ku për gjashtë muaj nuk pashë letër me sy, dhe hetuesi që së fundi para gjyqit më dha një letër, vetëm një fije dhe një laps të vogël sa një gisht dhe më tha: akuzo vetveten. M’u kujtua se si para arrestimit grisa me qindra letra vizatimi me punë të bëra në njëzet e pesë vjet … dhe sa e doja letrën e bardhë. Kur zbrisnin brigadat, meqenëse kishte kohë derisa të hapej porta e vathës për t’u numëruar, shkëputesha dhe shkoja tek i burgosuri i lavanderisë. Ai qëndronte aty

midis çarçafëve dhe më tregonte vendin ku ishte dhoma ime. Atëherë shkoja midis tyre, kërkoja ata të mitë derisa gjeja inicialet dhe i merrja. Kaloja nga njëri çarçaf në tjetrin, njëri më i bukur se tjetri për t’u pikturuar. Më dukeshin si telajo të tendosura ku mund të zgjasja dorën për të bërë punë të mëdha. Zgjata dorën dhe bëra një lëvizje. “Ç’gjë e bukur të pikturosh”, mendova. Mbas çarçafëve shihje hije të lehta, pastaj më të forta, silueta në lëvizje. Ishin punëtorët e lirë në rrugë që ngjiteshin të ngarkuar me arkat me dinamit për të bërë shpërthimet. Pastaj çarçafi lëkundej, lëvizte dhe ngjitej lart nga era, si këmisha e brendshme e një femre që ngrihet nga era dhe unë shihja me dëshirë këmbët e saj të zbuluara pak. Teatër absurd. Kur era ishte më e fortë, çarçafët ngriheshin lart ngadalë, përplaseshin si krahët e një zogu deti, thyheshin e binin poshtë me rëndesë dhe unë mbaja frymën duke i pritur që të ngriheshin prapë, më me vrull dhe madhërishëm. Kur era forcohej dhe shtohej, përplaseshin me njëri-tjetrin me furi, shkundeshin dhe klithnin si anije në rrezik, kërcisnin si mitralozi i kampit natën e Vitit të Ri. Njëherë tjetër i shihja si faqe të pashkruara të një libri të lidhur bukur që ma kishin dhënë për ta mbushur.

Mbas tetë vjetësh, si u lirova, u ktheva përsëri të shoh kampin. Pasi i rashë rrotull, shkova nëpër dhoma, në mensën ku hanim, u ngjita dhe nga punëtoritë. Mali i lagur nga shiu i mëngjesit nxinte. Çarçafët e bardhë mungonin. Tani në studio kisha letra nga të gjitha markat, dimensionet, kisha telajo kanavacë, kisha edhe letra për të shkruar. Çarçafët mungonin!

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Eurosong 2018: Vota e “popullit” europian dhe kënga jonë, shqipe

Në një atmosferë spektakolare skena e Eurosong 2018 e mbajtur në Lisbonë...
Read More