Ylli Demneri: Shkrimi i ngjashëm me një histori dashurie, nga ato që nuk njohin ndarje

Takimi me veprën e shkrimtarit francez Georges Perec bëri që të zgjohej tek Ylli Demneri teksti që flinte prej kohësh brenda tij. Ishte forma e këtij libri e çliroi nga koncepti i krijuar nga estetika e letërsisë klasike. Dhe kjo për shkak të izolimit gati total të Shqipërisë komuniste që brezi i tij vuajti. Nga Franca ku jeton prej vitesh Shqipëria shëndrrohet në njerëz e ngjarje në letërsinë që vijon të shkruaj. Duket se gjithçka ka mbetur aty në një cep të kujtesës e sapo shkrimi e grish pak ajo ndërtohet përmes fjalëve për të mos humbur më… Më poshtë Demneri vjen në një rrëfim ndryshe mbi letërsinë dhe kujtesën për MapoLetrare. 

Le ta nisim bisedën me një shprehje të Georges Perec, i cili thotë se :”Të shkruash do të thotë të përpiqesh imtësisht për të ruajtur diçka, për të mos lënë diçka të vdesë, për të shkulur nga thellësi e zbrazëtisë ndonjë grimcë të përpiktë, për të lënë diku një hulli, një gjurmë, një vragë apo disa shenja…”

Ky tekst që e kam përdorur si epigram në fillim të librit « Më kujtohet » (vëllimi i dytë), shpreh thelbin e përpjekjes sime si shkrimtar përsa u përket këtyre dy vëllimeve. Pak nga pak kuptova se duhej të bëja « inventarin » e periudhës së fëmijërisë dhe rinisë sime që përkon me periudhën e diktaturës komuniste. Mundësisht një tekst po aq neutral sa një listë inventari. Me kalimin e viteve vura re se shumë gjëra nga jeta e përditshme e asaj kohe po harroheshin. Dhe desha të « lë një hulli, një gjurmë, një vragë apo disa shenja…”

Hyn Perec tek takimet që të ndryshojnë?

Në rastin tim, po. Takimi me veprën e shkrimtarit francez Georges Perec e veçanërisht me librin e tij « Je me souviens », bëri që të zgjohej tek unë teksti që flinte brenda meje. Ishte forma e këtij libri që më çliroi nga koncepti i krijuar nga estetika e letërsisë klasike. Dhe kjo për shkak të izolimit gati total të Shqipërisë komuniste që brezi ynë e vuajti. Sigurisht, e kam fjalën për ata individë që ishin të etur për kontaktin me atë kulturë botërore që na u ndalua.

Kërkimi i së shkuarës vjen si një proces për ta ndërtuar atë, apo për një ndarje prej saj?

Të dy proceset ndodhin. Por i dyti, pra, ndarja prej saj, mund të ndodhë pa vetëdijen tënde. Ndryshe nuk do të kishim të bënim me letërsi, por me një terapi psiko-analitike. Për librin « E dashur A. » e kam kërkuar të shkuarën. Një kujtesë e veshur me një tis nostalgjie « ku A.-ja shërben si një metaforë që përfaqëson kulturën. Një bashkëbisedim me kulturën». Kjo fraza e fundit është fraza që një lexues 17-vjeçar më shkruante mes të tjerave në një mesazh. M’u duk mjaft interesant, edhe pse shpreh vetëm një aspekt të librit. Por ndoshta më thelbësorin. Ndërsa në dy vëllimet « Më kujtohet », kujtesa është zgjuar nga pamje, aroma, tinguj, shije. Në njëfarë mënyre është zgjuar kujtesa e trupit. E një trupi të rritur në aksh vend, aksh epokë, aksh shoqëri. Atë që unë e kam quajtur « kujtesa personale e një të kaluare kolektive ».

A është gjuha kujtesë?

Sigurisht. Madje të dyja janë të lidhura bashkë. Truri regjistron gjuhën e djepit. Ky proces i pavetëdijshëm ka zgjuar shumë kujtime që i gjejmë tek « Më kujtohet ». Dhe kjo ka bërë që të gjithë librat t’i shkruaj në shqip edhe pse po bëhen 30 vjet që jetoj në Francë. Përdorimi i « gjuhës së djepit » ishte dhe është gjithashtu një kënaqësi. Por, i ndikuar nga disiplina e gjuhës frënge, e cila në kaq vite ka lënë gjurmë tek unë duke më larguar nga tepritë.

A ke një përpjekje për t’u dhënë liri kujtimeve, duke pasur parasysh komunizmin gjatë të cilit u ndërtua rinia juaj? Rikthimi ka të bëjë me komunizmin?

Jo, jo. Aspak. Rikthimi ndodhi për arsyet që paraqita më lart. Është nostalgjia e fëmijërisë dhe e rinisë së parë që është e lidhur me humbjen e poezisë së asaj kohe. Çka i ndodh çdo njeriu në botë. Ndërsa me komunizmin i lava hesapet, nëse do të shprehesha në këtë mënyrë, duke stampuar me anë të fjalëve « fotografitë e ndaluara » të përditshmërisë së asaj epoke. Ato që i shikonim çdo ditë dhe bënim sikur nuk i vinim re. Ose mbyllnim sytë nga frika apo nga bindjet. Ose më saktë nga shpëlarja e trurit. Por jam munduar t’i sjell ato në mënyrë sa më asnjanëse.

Ju jeni nga ata autorë që keni ardhur me një libër pas të 40-ve. Çfarë ishte letërsia për ju deri atëherë?

Takimet e mia me letërsinë janë të hershme. Askush nuk më tha lexo këtë apo atë libër. Librin e zbulova vetë. Flas për kohën që nisa të lexoj pa vështirësi. Para kësaj kohe ishte im atë që më lexonte. Madje dhe libra që nuk ishin për moshën time. Siç duket ishte dëshira e tij për të ndarë me mua ato që i kishin pëlqyer. Ndërsa dëshira për të shkruar fillon me adoleshencën e do të vazhdojë deri ditët e sotme. Një tërheqje krejt e natyrshme. Ashtu siç tërhiqemi nga një person pa i kuptuar asnjëherë arsyet. Po ndryshe nga marrëdhëniet mes njerëzve, marrëdhëniet me fjalën, nuk janë të rrezikuara nga ciklet, tradhtitë apo hormonet. Dua të shtoj se për mua marrëdhënia me fjalët është e ngjashme me një histori të vërtetë dashurie, nga ato të rrallat që nuk njohin ndarje. Diçka nga Eva dhe Adami. Gruaja e parë dhe e fundit për Adamin. Asnjë tjetër në botë. Nëna, motra, vajza, shoqja, e dashura, mikesha.

Letërsia fragmentare është një formë e re, gati shumë pak e përdorur nga autorët shqiptarë, megjithatë ju vazhdoni ta shihni si një formë përmes së cilës ndërtoni komunikimin me lexuesin…

Ishte pikërisht letërsia fragmentare e Perec-ut, si dhe ajo e autorëve të tjerë të zbuluar më vonë, që do të më çlironte. Është forma që më vjen më shumë përshtat deri tani. Një formë letrare mjaft e vjetër, gjurmët e së cilës i gjejmë në të gjitha gjuhët. Rreth vitit 1000 poetesha japoneze Sei Shônagon do të shkruajë veprën e saj « Makura-no-sôshi » të bazuar në fragmente. E që mund ta konsiderojmë si pararendëse e letërsisë moderne.

Ka përfunduar takimi yt me “A-në (E dashur A)”, apo do t’ju shfaqet sërish në tryezën e punës?

Nuk mund të them asgjë me saktësi. Të gjitha flenë tek shkrimtari : personazhe, atmosfera, dialogë, reflektime, mbresa, etj., por varet se çfarë do të jetë shkaktari i zgjimit të tyre, ai moment që në mënyrë pompoze quhet frymëzim. Ai komunikim me burimet e thella të kujtesës e të pavetëdijes.

Ka shkrimtarë që mendojnë se s’mund të ndahen dot kurrë nga një personazh, tek ju si ndodh, keni raport varësie me personazhet?

Jo, asnjë raport varësie. E vetmja varësi është vetja ime. Ashtu siç shprehej edhe shkrimtari nobelist Claude Simon në lidhje me njërin nga librat e tij : «Ky libër, ashtu si edhe të tjerët, flet për të vetmen gjë për të cilën mund të flas pa hile: dmth për veten time dhe vetëm për veten.»

Çfarë e provokon shkrimin tek ju? Si ndodh procesi i krijimit?

Shpeshherë bëhen shkak ngacmimet e jashtme, nga më të ndryshmet, që fillojnë e krijojnë pak nga pak tek ty atë shkëputje nga bota. Mund të ndodhë që në atë çast të jesh i shoqëruar me të tjerë, por ti fillon e ndjen se « një botë tjetër » po të tërheq. Momenti kur imagjinon që fjalët mund ta kuptojnë realitetin dhe ta shprehin atë. E ndjen se diçka po krijohet. Herë e lë ashtu duke e risjellë në mendje në ditët në vazhdim, herë nxjerr bllokun dhe shënoj. Në rastin më të mirë, shënimet fillojnë e shtohen. Imagjinata vihet në lëvizje. Hedh në letër copëza pa u shqetësuar për vazhdimësinë. Pastaj fillon puna me lidhjen e copëzave, me gjetjen e fjalës së saktë, e cila shpeshherë bën që të ndryshojë e gjithë fraza. Të fillojë ndryshe, të shtohet apo zvogëlohet. Me gjetjen e atij ritmi që e bën teksin tërheqës. Që lexuesi të thotë : « Teksi është i thjeshtë, por ka diçka që më pëlqen ». «Shkruajmë jo pse kemi diçka për të thënë, por sepse kemi dëshirë të themi diçka. », thoshte Cioran.

Sa duhet të jetë një shkrimtar i lidhur me ngjarjet letrare që ndodhin në botë, apo në vendin e tij? Ju i ndiqni?

Për mua, ngjarja më e madhe letrare është takimi me tekstin, pra, librin. Ai takim i lumtur që mund të ndodhë në kontaktin me një tablo apo me një vepër muzikore. Madje ka raste që më ndodh të lexoj deri ne fund dhe me interes një libër, e më pas të mos e mbaj mend emrin e autorit. Përveç këtij takimi, të tjerat nuk më interesojnë fare. As çmimet, as takimet me shkrimtarët. Por lexoj  kritikën letrare. Ndjek daljet e librave të rinj. Dhe zbuloj të vjetër.

Nëse do ta ndërtonim këtë intervistë mbi kujtesën, cilin personazh letrar do të nxirrje prej saj?

Gjyshen. Jo më kot në mitologjinë greke, figura e gjyshes është e lidhur me tokën, me mbjelljet dhe të korrat. Në shoqërinë ku jam rritur unë, gjyshja ishte e pranishme gjithë kohës. Gjyshja ishte ajo pjesa e butë, e ngrohtë që e siguron fëmijën kur nëna është e zënë me punë. Ndaj na zinte gjumi shpesh në prehrin e saj. Se ishim në duar të sigurta. Gjyshja zotëronte kohën për të cilën ka nevojë fëmija. Ishte e predispozuar për të qenë e tëra me ty. Pa harruar rrëfimet e saj. Sepse edhe ti dëgjoje si i magjepsur përralla e histori të një kohe tjetër. Herë gazmore e herë të dhimbshme. Fate heronjsh e fate njerëzish. Në ato momente paqeje, nuk ekzistonte askush tjetër në botë. Edhe pse gjyshja është një personazh real, në momentin që përshkruhet me anë të fjalës, shndërrimeve që bën kujtesa dhe zgjedhjeve që bën, me të drejtë mund ta quajmë një personazh letrar.

A manipulohet kujtesa?

Sigurisht. Sepse shpesh ndodh që të besojmë skena të imagjinuara. Pa harruar manipulimet që bën « erozioni », malli apo nostalgjia. Më ka ndodhur që përgjatë vitit të parë të qëndrimit tim në Francë, malli bënte që në përfytyrimet e mia, bulevardi i Tiranës të më shfaqej më i ndriçuar se bulevardi Champs Elysées. Vetem kur u ktheva pashë që bulevardi i Tiranës ishte i errët si një burg. Flitet për vitin 1989. Malli kishte manipuliar kujtesën time. Ndaj kur shkruan duhet gjetur një « ftohtësi » e nevojshme.

Ju pëlqen rrugëtimi në të ardhmen?

Vjen një moshë që në përfytyrimet e tua nuk shfaqen më horizonte pa fund. Çka ndodh në rini. E kupton që litari fillon e tërhiqet. Koha fillon e merr tjetër vlerë. Shijon çdo kënaqësi të vogël. Nuk përfytyron më skena ku të japin çmime të rëndësishme e gjëra të tjera të kësaj natyre. As nuk pret që do të kesh shtëpinë e ëndërruar. I gëzohesh befasive të këndshme që të fal dita dhe atij çasti kur nxjerr bllokun për të shënuar diçka. Mundësisht të veshur me erotizëm. Sepse erotizmi, thoshte Platoni, mund të jetë fillimi i një eksperience intelektuale. Ai na shpie në prag të filozofisë, sepse na bën që të zbulojmë të bukurën, e madje të vërtetën.

Cilët janë autorët apo librat që lexoni sot?

Meqë jam me pushime, po shënoj autorët dhe librat që futa në valixhe : nga Simon Leys kam marrë « Le studio de l’inutilité » dhe « Orwell ou l’horreur de la politique », nga Aki Shimazaki, « Fuki-no-tô », nga Umberto Eco, « Reconnaître le fascisme », nga John Berger, « Palabres », nga Hong Zicheng, « Propos sur la racine des légumes », si dhe të pandashmit autorë japonezë të haikut.

Shkruar Nga
More from Redaksia

Breshëri plumbash të fortit të Shijakut, e shpëtoi Benzi i blinduar

Rreth orës 14:00 të mesditës së djeshme, Dashamir Gjoka ishte duke udhëtuar...
Read More