Flet lektori i UET: Receta e një filozofi shqiptar për jetën, vdekjen dhe lumturinë

Në zhurmën e madhe të medias, ai është një nga zërat që ia vlen ta ndjekësh. Pedagogu i UET, Klementin Mile vjen në një intervistë pikante për disa nga temat e mëdha dhe të rëndësishme të jetës. Një filozof që ka shqetësimet e tij për jetën, vdekjen, mendimin. Kjo është një nga ato intervista që ju ndihmon për të hapur disi sytë.

Revista Mapo 

Zoti Mile, një profesor i njohur filozofie thotë se është e mundur që të jetosh pa filozofi, por nuk do ishte diçka e mençur. Ju si mendoni, pse na duhet filozofia?

Filozofia, në fakt, është e padobishme drejtpërsëdrejti. Kjo e dallon nga disiplinat shkencore, të cilat kanë rëndësi parësore në kohën tonë. Kjo e dallon edhe nga këshillat që na japin njerëz të ndryshëm, por edhe masmedia, për jetën. Të gjitha këto janë drejtpërsëdrejti të dobishme dhe të aplikueshme. Por si shkencat ashtu dhe masmedia do të ishin të pamundura pa filozofinë. E dobishmja nuk lind nga vetvetja, por prej së padobishmes. Të dobishme janë përgjigjet, por ato mund të lindin vetëm prej pyetjeve. Dhe filozofia, siç na e kanë thënë Heidegger dhe Russell, është një rrugëtim i ndërtuar nga pyetje.

Disa thonë se filozofia është elitiste, të tjerë thonë se ajo mund të përdoret edhe nga masa, ju çfarë mendimi ndani?

Unë nisem nga premisa që edhe pse nuk mund të bëjmë ndonjë gjë me filozofinë, mund të bëjë ajo me ne. Filozofia, pra, mund të na transformojë. Këtë efekt filozofia mund ta ketë, potencialisht, mbi gjithkënd. Prandaj, edhe pse ata që merren profesionalisht me filozofinë mund të konsiderohen një lloj elite, filozofia në vetvete nuk është e tillë – ajo mund t’i serviret gjithkujt, por duhet gjetur forma e përshtatshme e komunikimit.

Në përgjithësi shumëkush bie dakord se barra e jetës është e vështirë. Si mund të na e lehtësojë këtë barrë filozofia? Çfarë këshillash mund të jepni ju?

Montaigne thoshte se të filozofosh do të thotë të mësosh si të vdesësh. Por për të bërë këtë të duhet t’i japësh kuptim jetës që jeton. Jo thjesht kuptim por edhe synim, do të thotë ta projektosh qenien tënde në funksion të diçkaje madhore, qoftë kjo një ide, një vend, një person apo ndonjë gjë tjetër. Filozofia na ndihmon të gjejmë rrugën tonë në botën ku jemi hedhur, na ndihmon të realizojmë mundësitë tona e të bëhemi ata që esencialisht jemi. Natyrisht, filozofia mund të japë edhe këshilla praktike, të tipit vlerëso më shumë miqtë se pasurinë, sepse lumturia jote varet më tepër nga pasja e miqve se sa e sendeve.

Ju publikoni një kolumnë interesante në gazetën Mapo. Në një shkrim të shumëlexuar, ju shprehni dëshpërim për brezin e fëmijëve që vijnë nga familje të pasura. Pse?

Është dëshpërues fakti që fëmijët e parisë, edhe pse e kanë shumë herë më të lehtë se të tjerët për t’u edukuar dhe trajnuar më mirë, pra për t’u bërë elita udhëheqëse e vendit në politikë, ekonomi, drejtësi, art etj, në vend të këtij kontributi vetëm konsumojnë alkool, seks, drogë dhe bëhen objekt i rëndomtë i lajmeve të show-bizit.

Thuajse gjithmonë, që nga kohët e Aristotelit, ka pasur dëshpërim se brezi që na pason është më i keq. Megjithatë bota është bërë më e mirë apo jo?

Po të jetë e vërtetë se brezi që na pason është më i keq, natyrisht që ky brez nuk do arrijë ta kuptojë se bota është përkeqësuar, por do vijojë të thotë se ajo është bërë më e mirë – pasi edhe në dije e kuptueshmëri ky brez do jetë më keq. A mos është kjo situata jonë sot? Po të nisemi nga premisa që brezat vetëm përkeqësohen, konkluzioni është fatalisht i pashmangshëm.

Së fundmi një libër i Steven Pinker po bën shumë bujë në SHBA. Ai thotë se bota është bërë më e mirë. A është kështu? Por pse duket sikur ka më shumë dëshpërim?

Po e lë mënjanë për një moment problemin e epistemologut, i cili i ngjan atij miut që e ka humbur rrugën në labirint dhe po them se gjithçka në tezën e Pinkerit varet nga kuptimi i termit “botë”. Nëse bota është tërësia e natyrës, atëherë sot ajo është me keq se më parë. Nëse bota është tërësia e kushteve kulturore të jetesës që i ofrohen njeriut, ajo mbase njësoj. Dhe nëse bota është tërësia e ideve, motiveve dhe kuptimeve që i japim ekzistencës sonë në planetin Tokë, ajo sot është në krizë të thellë dhe ofron shumë pak ngushëllim për njeriun.

Në një shkrim të fundit, ju analizoni një shprehje interesante të filozofit të njohur gjerman, Peter Sloterdijk, që shkruan se Perëndimi ka mendim pa zgjim, kurse Lindja ka zgjim pa mendim. A mund të na bëni një analizë të shkurtër të kësaj shprehje?

Kjo do të thotë se në Perëndim ka zënë rrënjë mendimi shkencor, i bazuar te krijimi i koncepteve, ndërkohë që në Lindje interesi ka qenë arritja e intuitave për realitetin, një lloj iluminizmi nën udhëheqjen e mjeshtrave dhe guruve. Problemi është se mënyra perëndimore ofron koncepte bosh, të tilla që nuk e tronditin qenien e njeriut që mendon; dhe mënyra lindore ofron intuita të verbra, të tilla që përpos ekzaltimit shpirtëror nuk ofrojnë qartësi për trajtimin racional të çështjeve.

Duket se edhe në Shqipëri po ndjehet kriza e demokracisë. Besimi tek politika dhe sistemi ka rënë. A ka një recetë për këtë situatë?

Nuk mund të lindë asgjë e re pa vdekur më parë e vjetra që e strukturon. Elemente të së vjetrës mund të mbesin, por struktura e vjetër duhet të shkatërrohet plotësisht. Në rastin tonë duhet të shkatërrohen patjetër vlerat, normat dhe programet që bëjnë lidhjen e shkurtër (dhe të paligjshme) të politikës me drejtësinë dhe me ekonominë. E vetmja shpresë sot qëndron te faktori i jashtëm, te amerikanët, të cilët janë të aftë “ta trazojnë ujin, në mënyrë që pastaj të kthjellohet”. Reforma në drejtësi, e sponsorizuar prej amerikanëve, sigurisht që nuk bëhet për të sjellë drejtësi, por megjithatë mund të sjellë më shumë drejtësi si rezultat i kontrollit të periferisë shqiptare nga interesat e superfuqisë amerikane.

Politika thuhet se na bën më depresivë. A është e mundur kjo dhe a mund të gjendet një ekuilibër mes të qënit aktiv dhe mosteprimit me politikën?

Politika është profesioni i ngjalljes së frikës dhe ngjalljes së shpresës. Pra nuk është se patjetër bëhemi më depresivë kur merremi me politikë. Kjo ndodh vetëm kur dominon politika e frikës. Lidhur me pjesëmarrjen, duhet patur parasysh se vijmë nga regjimi komunist ku kishte tepri të aktivizmit politik, ndërsa sot jemi në kushte të tjera, kur problemi është indiferenca ndaj politikës. Shoqëria jonë do arrijë t’i gjejë ekuilibrat atëherë kur të largohet nga mentaliteti i dikurshëm komunist i pjesëmarrjes për hir të partisë dhe të merret pjesë në kauza politike me rëndësi lokale dhe sociale.

Në një shkrim të para disa kohëve thoni se shqiptarët lexojnë, por ata lexojnë kryesisht lajme. Kjo krijon probleme sipas jush. Pse?

Kjo krijon problemin e të lexuarit pa kuptuar asgjë. Të kuptosh do të thotë ta vendosësh atë që thuhet në kontekstin e gjërave të tjera që nuk u thanë. Do të thotë të pyesësh jo vetëm çfarë, por mbi të gjitha pse. Shqiptarët sot kryesisht informohen prej asaj që lexojnë, por nuk përftojnë kuptim. Shkrimet informative ua paraqesin shqiptarëve realitetin të qartë, të thjeshtë dhe të parashikueshëm. Por ato vijnë me kosto të lartë: krijojnë idenë se nuk ka alternativa. Shqiptari, në këtë mënyrë, sakrifikon lirinë dhe aktivitetin duke u bërë një qenie pasive që mendon se bota është e determinuar.

Disa tema të mëdha duket se nuk janë pjesë e diskutimit publik në vend. P.sh vdekja. Ju keni bërë një shkrim të ndjerë dhe interesant pas ndarjes nga jeta të pedagogut Gilman Bakalli. Pse ndodh kështu, pse nuk diskutohet për këto tema?

Martin Heideggeri thoshte se njeriu është një qenie për vdekjen. Vetëm përballë mundësisë gjithmonë të pranishme për të vdekur, njeriu bëhet autentik. Vdekja nuk bëhet temë diskutimi ngaqë ideja e saj është porta drejt autentikes. Njeriu është mësuar dhe e ka më të lehtë të bëjë një jetë jo autentike; siç shkruan Heideggeri, “secili është tjetri dhe askush nuk është vetja”.

Çfarë mendoni kur bie fjala për vdekjen. A na bën frika e vdekjes më të mirë apo më të këqinj? Si ta përballojmë këtë frikë?

Mendoj se sa të vegjël jemi, se sa të vetmuar jemi. Çfarëdo që të kemi arritur në këtë jetë, askush nuk vdes në vendin tënd. Vdekja na përket ekskluzivisht, ndryshe nga gjërat e tjera që mund t’i ndajmë, huazojmë, këmbejmë, zëvendësojmë etj. Vetëdija e fundësisë sonë besoj na bën më të mirë, më të kujdesshëm ndaj vetes dhe të tjerëve, më të dhembshur me njerëzit. Fundja ndajmë me ta një fat të përbashkët – atë të pashmangshmërisë së vdekjes. Ne, megjithatë, nuk mund të kemi frikë nga vdekja, pasi vdekja nuk bëhet dot objekt për ne. Ne nuk mund ta njohim vdekjen. Përballë idesë së vdekjes ne mund të përjetojmë vetëm ankth. Dhe për ta shmangur ankthin nuk ka receta. Thjesht mund të harrojmë që njeriu vdes. Fundja këtë bëjmë zakonisht dhe e zhytim veten në projekte madhore që e tejkalojnë disafish kohën tonë të jetës.

Çfarë të bën më shumë përshtypje për mirë kur mendon për gjendjen e shoqërisë shqiptare?

Energjia. Shumë energji, e cila vihet re te komunikimet intensive, te dëshirat e mëdha, te pasionet, te aktiviteti fizik etj.

Po për keq?

Cinizmi. Forca që i paralizon të gjitha energjitë.

Para disa kohësh ju u bëtë pjesë e shkollës kontekstualiste. Cili ishte qëllimi i saj?

Qëllimi i shkollës kontekstualiste ishte të krijonte një perspektivë të re të ligjërimit publik. Kjo do të thotë të ofrosh analiza të ngjarjeve, vendimeve dhe proceseve duke marrë në konsideratë kontekstin ku ndodhin, do të thotë të kërkosh zgjidhje për problemet, para se të gjesh shkaqe për pasojat, do të thotë të projektosh aktivitetin lokal në vend të pasivitetit global dhe do të thotë të krijosh në vend që të kopjosh.

Çfarë mendimi keni për inteligjencian shqiptare?

E kam të vështirë ta bind veten për të lexuar një libër me autor shqiptar. Me përjashtim të disa figurave të nderuara dhe me kontribut të rëndësishëm në fushat e tyre, më duket se inteligjencia shqiptare ose nuk është fare ndërgjegja kritike e kohës, siç është përkufizimi i Franz Neumannit për intelektualin, ose merren me çështje pa rëndësi themelore dhe themeltare për të tashmen dhe të ardhmen e shoqërisë sonë.

Çfarë është për ju tundimi?

Një koncept që buron nga morali dhe feja. Të mos tundohesh është e mirë dhe hyjnore. Pra njeriu i bie të jetë domosdoshmërisht mëkatar. I kuptuar kështu, tundimi është fatalitet i pashmangshëm që i përket esencës së natyrës njerëzore. Por edhe pse lufta me natyrën nuk mund të fitohet, ajo duhet të vazhdojë.

Të gjithë ndërtojmë një raport të caktuar me kohën. Por shpesh ky raport nuk është i mirë dhe e kuptojmë se koha na ka ikur shpesh kot. Cili është mendimi juaj për këtë çështje? A keni ndonjë këshillë për të ndërtuar një raport normal me kohën?

Kam një këshillë që po e huazoj nga Kierkegaardi. Duhet ta jetojmë jetën në atë mënyrë që ta nisim prej stadit estetik, së bukurës, kënaqësisë shqisore, e pastaj të kalojmë në stadin etik, të së mirës dhe normave morale, për ta përfunduar me stadin fetar, ku e shenjta dhe hyjnorja bëhet shqetësimi kryesor. Çdo raport tjetër me kohën priret të jetë disfunksional. Nëse nuk i konsumojmë sipas këtij rendi stadet, do të përndiqemi nga e parealizuara.

Thuhet nga Sir Ken Robinson se pedagogët kanë një problem: Jetojnë më shumë me kokë sesa me trup. A është e vërtetë?

Nëse është e mundur të jetosh me trup dhe pa kokë, ose me kokë dhe pa trup, po, është e vërtetë. Por një ndarje e tillë e kokës nga trupi është vetëm metaforike. Ajo shpreh vetëm se pedagogët udhëhiqen më tepër prej psikikës së tyre në krahasim me biologjiken.

A keni thënë edhe ju ndonjëherë që dua të largohem nga ky vend. Çfarë mendoni kur jeni në dëshpërim?

Jo. Këtë vend e dua sepse këtu janë rrënjët e mia. Kur jam i dëshpëruar ndodh të projektoj një realitet të ndryshëm, virtual, por që nuk i përket një hapësire tjetër, i përket një kohe tjetër.

“Një jetë e qetë dhe modeste sjell më shumë lumturi se ndjekja e suksesit e kombinuar me shqetësim të vazhdueshëm”. Kjo duket se ka qenë receta e Albert Ajnshtajnit për lumturinë. A bini dakord? Çfarë është lumturia sipas jush? A është qëllim në jetë?

Jam dakord me recetën e Ajnshtajnit. Shpeshherë ne vrapojmë nga një gjë te tjetra dhe harrojmë të shijojmë. Kjo na e pamundëson lumturinë. Lumturia është qëllim në jetë, pavarësisht nëse kjo pranohet shprehimisht nga njerëzit apo jo. Por lumturia nuk mund të matet, e aq më pak me ato kritere që përdorin studiuesit për të përcaktuar lumturinë e popujve.

Çfarë është për ju morali? Po forca e karakterit çfarë rëndësie ka në jetë?

Morali është aftësia jonë për të dalluar të mirën nga e keqja. Por kjo aftësi nuk është e lindur. Morali është produkt i shoqërisë. E lindur është vetëm aftësia e mendjes njerëzore për të dalluar një gjë nga një tjetër. Forca e karakterit është mjaft e rëndësishme në jetë, pasi karakteri është struktura e njeriut. Ka një paradoks në fakt: njeriu përcaktohet dhe nuk përcaktohet plotësisht nga karakteri. Sjellja e njeriut nuk përcaktohet plotësisht nga karakteri, pasi njeriu mund të bëjë edhe veprime që devijojnë prej karakterit të tij, e të cilat mund të kenë ardhur si pasojë e tundimeve, rrethanave, presioneve etj. Por ama njeriu përjeton plotësisht sipas karakterit, duke reaguar psh në mënyrë karakteriale për deviancat e veta.

Në fund, a doni të shtoni diçka që mendoni se duhet ta ndani me opinionin publik…

Po, një shprehje nga Heidegger. Gjëja që e provokon më shumë mendimin në kohën tonë mendim-provokuese është se ne ende nuk po mendojmë.

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

“Njeriu” i djathtë dhe “humanizmi” i majtë

Nga Fitim Zekthi Gjithkujt i ndodh të vrasë mendjen se çfarë është...
Read More