Si ta shkruajmë historinë pa arritur në nihilizëm?

Nga Klementin Mile

Sindroma e vitit zero është e mirënjohur për shqiptarët. Çdo qeveri shqiptare, në 100 vitet e ekzistencës së Shqipërisë si shtet i pavarur, i ka mohuar dhe zhvlerësuar të gjitha arritjet e qeverive paraardhëse. Kështu bëri qeveria e Zogut me arritjet e Fan Nolit; qeveria e Enverit me arritjet e Zogut; qeveria e Berishës së parë me arritjet e Enverit; qeveria Nano me arritjet e Berishës së parë; dhe tashmë sot këtë po bën edhe qeveria Rama me çka u arrit në kohën e Berishës së dytë. Të gjitha këto të krijojnë idenë se Shqipëria, sa herë ka ndryshuar qeveri, ka ndryshuar edhe regjimin politik. Ky fragmentarizim i kohës në ngjarje të veçanta, të cilave është e vështirë t’u gjesh ndonjë lidhje integrale me njëra-tjetrën, është, para së gjithash, problem i konceptimit të historisë. Kur populli nuk di ta konceptojë dhe shkruajë historinë e vet, ai nuk do arrijë të mësojë kurrë prej kulturës që praktikon. Pra, si ta shkruajmë historinë pa arritur në nihilizëm?

Martin Heidegger, në shumë prej veprave të tij, bën dallimin ndërmjet mitit dhe logosit, duke treguar se ky dallim qe vendimtar për itinerarin kulturor të Perëndimit. Kjo tezë konfirmohet edhe nga filozofi bashkëkohor gjerman Peter Sloterdijk, kur shkruan se në Perëndim gjen mendim pa zgjim, ndërsa në Lindje zgjim pa mendim. Po të përdorim shprehjen e Kantit për të karakterizuar problemin e Perëndimit, do mund të thoshim se ai është bosh, na ofron vetëm koncepte (konceptet pa intuita janë bosh). Nga ana tjetër, edhe ata që na shtyjnë drejt Lindjes duhet të mbajnë parasysh që Lindja është e verbër (intuitat pa koncepte janë të verbra). Sigurisht, boshësia dhe verbëria, ashtu si i ka përdorur Kanti, janë metafora. Por edhe si të tilla ato arrijnë të shprehin problemet e thella që ekzistojnë në Perëndim dhe Lindje.

Këto probleme manifestohen edhe te çështja e historisë. A duhet të jetë historia një narrativë e ngjarjeve të ndodhura në të shkuarën, apo të shpaloset si manifestimi i jashtëm dhe i dukshëm i një logjike funksionale të brendshme dhe të padukshme? Cila është pra lënda e duhur e historisë, miti apo logosi?

Dallimi i mitit nga logosi shprehet në disa kuptime. Kështu, ndërsa miti është narrativë, logosi është logjikë; ndërsa miti është fjalë e autonomizuar (Roland Barthes), logosi është fjalë e prodhuar nga procesi i arsyetimit; dhe ndërsa miti është natyrë, logosi është kulturë. Ky aspekt i fundit është me rëndësi vendimtare për çështjen e historisë. Kjo pasi është korrekt pohimi se në natyrë nuk ka histori. Nga ana tjetër logosi, duke qenë kulturë, mbetet të jetë njëkohësisht histori. Prandaj dallimi ndërmjet mitit dhe logosit arrin në konkluzionin se historia mund të jetë vetë logos (logjike), por kurrë mitike.

Ky argument është rimarrë edhe në projektin e modernitetit, i cili, po t’i besojmë Bruno Latourit në librin e famshëm të tij Ne nuk kemi qenë kurrë modernë, ka në thelbin e vet pastrimin e natyrës nga elementet kulturore (dhe historike) dhe pastrimin e kulturës (dhe historisë) nga elementet natyrore. Me fjalë të tjera, moderniteti nuk është gjë tjetër veçse divorci i plotë i mitit nga logosi. Në modernitet historia shihet e mundshme vetëm si logos. Latour na thotë, megjithatë, se ky ideal divorci nuk është arritur kurrë plotësisht dhe hedh dyshime në mund të arrihet ndonjëherë.

Nga ana tjetër, fakti që vetë moderniteti është thjesht dhe vetëm një fazë e historisë së njerëzimit duhet të na bëjë ta shohim projektin modern jo si fjalën e fundit në këtë çështje. Kjo do të thotë që ka edhe mënyra të tjera për ta shkruar historinë, të cilat e kapërcejnë kuadrin modern. Nuk është ideja t’i kthehemi mitit, pasi edhe ky buron nga një epokë historike e caktuar (paramoderniteti), pa ndonjë pretendim për të qenë më pranë së vërtetës historike. Historia, si kur mbështetet te logosi ashtu dhe kur mbështetet te miti është njësoj partikulare, lokale dhe reflektuese e paragjykimeve tipike të epokës. Ajo nuk mund të pretendojë vlefshmëri universale dhe gjithmonë do të bëhet objekt i akuzave për përdorim ideologjik ose pragmatik.

Por a ka një alternativë të tretë për historinë, e cila të mund ta kapërcente dallimin e mirëvendosur ndërmjet mitit dhe logosit, para-modernes dhe modernes? Rruga e tretë është një histori esenciale, ose ngjizëse. Ajo nuk synon vetëm të përshkruajë ngjarjet, por edhe të tregojë referencat e këtij përshkrimi. Në këtë kuptim, historia esenciale nuk është thjesht deskriptive, por edhe normative. Aspekti normativ nevojitet për t’i mundësuar kuptimin atij deskriptiv, ashtu sikundër nevojitet esenca e diçkaje për të patur ekzistencë të saj.

Shembullin më të mirë të kësaj historie esenciale, por në nivelin ontologjik të qenies, e ka dhënë Heideggeri. Ai flet për epokat e qenies, ose, me fjalë të tjera, për mënyrat se si qenia na është dhënë përmes tërheqjes dhe largimit nga ne. Në secilën epokë të përshkruar nga metafizika qenia na ka braktisur duke na lënë, në vend të saj, qenësorët. Gabimi madhor i metafizikës është pikërisht ngatërrimi i qenies me qenësorët, çka shpreh paaftësinë e saj për ta bërë këtë dallim. Ky dallim, thotë Heidegger, bëhet vetëm në ontologji. Në metafizikë qenia është ngatërruar me qenësorë të tillë si realiteti, ekzistenca, ideja, substanca, subjekti, energeia, actualitas, vullneti etj. Rrjedhimisht metafizika si histori e qenies, duke qenë një histori e asgjësimit të qenies, është nihiliste. Vetë historia perëndimore, duke patur në bazë të saj metafizikën, është nihilizëm.

Me fjalë të tjera, edhe logosi ku mbështetet shkrimi modern i historisë, ka si destinacion final nihilizmin. Por ne vijojmë përpara pa e kuptuar fare këtë gjë. Një mënyrë për ta shpëtuar historinë nga gjeneratori i saj i asgjësimit është ta konceptosh atë si histori ngjizëse, ose esenciale. Pra ta shohësh si një tërësi kushtesh që janë dhe prandaj diktojnë fatet dhe itineraret e popujve. Me fjalë të tjera, përshkrimi historik i realitetit ka nevojë për normativitetin që dikton esenca e një populli – aktualja ka nevojë për të mundshmen (E mundshmja qëndron më lart se aktualja, shkruan Heidegger), realja ka nevojë për idealen. Idealet do të ishin konteksti që do të shërbente për t’i dhënë kuptim tekstit të ngjarjeve, idealet do të ishin rruga që duhet ndjekur dhe kuti matës i veprimeve tona.

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Siç ka qenë do të jetë (PD-ja)

Nga Mustafa Nano Në PD po bëhet një debat që po shoqëron...
Read More